Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1919 styczeń-maj

Redaktor tomu: Sławomir Dębski

Warszawa 2016

ISSN: 2449-6774
ISBN: 978-83-64895-41-8 

Liczba stron: LXXVI + 986


Kolejny (dwudziesty trzeci) tom serii wydawniczej Polskie Dokumenty Dyplomatyczne zawiera 430  dokumentów ilustrujących działania polskich polityków i dyplomatów w okresie styczeń–maj 1919 r.

Najwięcej uwagi poświęcono kwestiom związanym z obradami paryskiej konferencji pokojowej, dotyczącym zarówno spraw politycznych, jak i organizacyjnych. Państwo polskie aktywnie zabiegało o uzyskanie korzystnych rozwiązań w przygotowywanym traktacie pokojowym, jak też starało się pozyskać pomoc materialną, gospodarczą i humanitarną. Bogato udokumentowano kwestie powołania Polskiej Delegacji na Konferencję Pokojową, wiele uwagi poświęcając także rokowaniom Komitetu Narodowego Polskiego z przebywającymi w Paryżu delegatami władz warszawskich.

W tomie zamieszczono także dokumenty ilustrujące działania polskiej dyplomacji we wschodniej części kontynentu, dotyczące trwających konfliktów zbrojnych. Poza walkami o Galicję Wschodnią i Śląsk Cieszyński ukazano także sytuację wojsk polskich w Rosji oraz kwestie związane z rozpoczynającą się wojną polsko-bolszewicką. Wiele archiwaliów dotyczy spraw humanitarnych i pomocy udzielanej polskim jeńcom i uchodźcom.

Wśród publikowanych dokumentów znalazły się także materiały dotyczące powstania wielkopolskiego i kwestii transportu Armii Hallera z Francji do Polski.

W tomie udokumentowano także proces odradzania się polskiej służby zagranicznej, związany z budową sieci placówek dyplomatyczno-konsularnych.

Podstawę źródłową tomu stanowią przede wszystkim materiały przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Ciekawe uzupełnienie stanowią dokumenty pochodzące z Centralnego Archiwum Wojskowego i Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Publikacja zawiera także archiwalia dostępne w Dziale Rękopisów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie oraz w The National Archives w Londynie. W tomie znalazły się również materiały publikowane w 1919 r. w „Monitorze Polskim”, jak też stenogramy posiedzeń Sejmu Ustawodawczego. Wykorzystano także dokumenty dostępne w archiwach rosyjskich. Zdecydowana większość materiałów prezentowanych w tomie to dokumenty dotychczas niepublikowane.

Tom zawiera również indeks osobowy i rozbudowany indeks rzeczowy, we wstępie zawarto szczegółowe informacje o strukturze i funkcjonowaniu MSZ i KNP oraz o organizacji Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową.


WSTĘP

Rozejm w Compiègne przerwał zmagania zbrojne na zachodzie Europy, jednak w pierwszej połowie 1919 r. we wschodniej części kontynentu wojna nadal trwała. Armie Ententy walczyły w Rosji przeciwko bolszewikom, którzy w marcu 1918 r. zawarli separatystyczny pokój z państwami centralnymi. 27 grudnia 1918 r. w Wielkopolsce wybuchło antyniemieckie powstanie. Za wycofującymi się z Ukrainy, Białorusi i krajów nadbałtyckich oddziałami niemieckiego Ober-Ost na zachód posuwały się jednostki Armii Czerwonej. W styczniu weszły w kontakt z oddziałami polskiej samoobrony, a następnie starły się z regularną armią. Rozpoczęła się wojna polsko-bolszewicka. Wciąż trwały walki polsko-ukraińskie o Galicję Wschodnią. Pod koniec stycznia oddziały czeskie wkroczyły na Śląsk Cieszyński, co doprowadziło do kryzysu w relacjach polsko-czechosłowackich. W marcu w Budapeszcie zwyciężyła wspierana przez bolszewików rewolucja i sytuacja w tej części kontynentu skomplikowała się jeszcze bardziej.

18 stycznia 1919 r. w Paryżu rozpoczęła się konferencja pokojowa. Sposób organizacji jej prac w początkowym okresie oraz kształt gremiów decyzyjnych wielokrotnie się zmieniały, co tworzyło bałagan i skutkowało chaosem informacyjnym. Wyzwaniem dla polskiej polityki zagranicznej było uzyskanie wpływu na politykę mocarstw, zwłaszcza w sprawach Polski. Budzące się do życia państwo zabiegało o poparcie polityczne, pomoc materialną, gospodarczą i humanitarną. Nade wszystko jednak potrzebne były wsparcie wojskowe, uzbrojenie i amunicja. Wielką wagę miały starania o sprowadzenie do Polski ochotniczej Armii Polskiej we Francji (zwanej też od koloru mundurów Błękitną Armią) pod dowództwem gen. Józefa Hallera (dalej: Armia Hallera). Tymczasem setki tysięcy Polaków, w tym jeńców wojennych, zaczęło zwracać się do młodego państwa o pomoc i opiekę konsularną.

ORGANIZACJA POLSKIEJ REPREZENTACJI NA KONFERENCJĘ POKOJOWĄ, UTWORZENIE DELEGACJI POLSKIEJ

W pierwszych dniach stycznia sprawy polskie w Paryżu reprezentował Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmowskim na czele, podczas gdy w Warszawie funkcjonował ośrodek władzy państwowej z Józefem Piłsudskim jako Tymczasowym Naczelnikiem Państwa, premierem Jędrzejem Moraczewskim i ministrem spraw zewnętrznych Leonem Wasilewskim. Nie był on jednak uznawany przez mocarstwa koalicji. Depesze notyfikujące powstanie państwa polskiego rozesłane przez Piłsudskiego 16 listopada 1918 r. nie doczekały się odpowiedzi ze strony aliantów. Pozytywnie zareagowały tylko Niemicy, które natychmiast uznały polską niepodległość i nawiązały stosunki dyplomatyczne. Postawiło to jednak władze w Warszawie w kłopotliwym położeniu wobec państw zwycięskiej koalicji, dlatego po trzech tygodniach zawiesiły one stosunki dyplomatyczne z Niemcami, de facto je zrywając.

Pod koniec grudnia 1918 r. rząd francuski uznał KNP za jedynego przedstawiciela interesów polskich na konferencji pokojowej. Podobne stanowiska zajęły rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. W przeddzień konferencji, która miała decydować o losie państwa polskiego, dwa rywalizujące ze sobą obozy polityczne – KNP w Paryżu i władze w Warszawie – miały monopol w zakresie dwóch różnych atrybutów niepodległego bytu państwowego. Lewica niepodległościowa kontrolowała znaczny obszar polskiego terytorium, KNP zaś był uznawany międzynarodowo za polityczną reprezentację polskich spraw.

Komitet miał jednak pewną przewagę. Konferencja pokojowa została zwołana w Paryżu, gdzie znajdowała się centrala KNP – podczas wojny uznawanego przez państwa Ententy za instrument ich politycznej dywersji przeciwko państwom centralnym. To dlatego w dużej części był finansowany przez rządy Francji i Wielkiej Brytanii. Celem polskich działań musiało więc być nie tylko ujednolicenie polskiej reprezentacji politycznej, ale także uzyskanie podmiotowości w polityce mocarstw. Kontrolowanie części polskiego terytorium dawało władzom w Warszawie ważny atut, zwłaszcza w kontekście bolszewickiego marszu na zachód. Utworzenie zdolnego do samodzielnej obrony państwa polskiego stało się dla mocarstw sojuszniczych alternatywą dla wysyłania na wschód Europy własnych żołnierzy. Niebezpieczeństwo wlania się bolszewizmu do Europy sprzyjało uzyskiwaniu przez Polskę uzbrojenia i materiałów wojennych pochodzących z demobilizacji wojsk Ententy i rozbrajania armii państw centralnych.

Na przełomie 1918 i 1919 r. w Warszawie został zawarty polityczny kompromis między Piłsudskim a przedstawicielami KNP Ignacym Paderewskim i Stanisławem Grabskim. Przewidywał on ustąpienie gabinetu Moraczewskiego, powołanie nowego rządu z premierem Paderewskim i utworzenie wspólnej delegacji na konferencję pokojową. W nowym rządzie tekę ministra spraw zewnętrznych objął premier Paderewski, który został także jednym z dwóch polskich delegatów na konferencję pokojową. Reprezentacja polska na konferencję została wyłoniona w oparciu o KNP, którego skład rozszerzono o dziesięciu nowych, wskazanych przez Piłsudskiego członków. Państwo polskie przejęło także finansowanie jego działalności. Do marca skład rozszerzonego KNP ukształtował się następująco: Joachim Bartoszewicz, Kazimierz Dłuski, Roman Dmowski (prezes), Medard Downarowicz, Franciszek Fronczak, Stanisław Grabski, Stanisław Kozicki, Leon Łubieński, Stanisław Patek, Erazm Piltz, Mikołaj Rey, Jan Emanuel Rozwadowski, Marian Seyda, Konstanty Skirmunt, Jan Smulski, Władysław Sobański, Michał Sokolnicki, Antoni Sujkowski, Włodzimierz Tetmajer, Stanisław Thugutt, Leon Wasilewski, Józef Wielowieyski (sekretarz generalny), Andrzej Wierzbicki, Maurycy Zamoyski (zastępca prezesa i skarbnik) oraz Jan Żółtowski.

26 marca premier Paderewski ogłosił z trybuny sejmowej, że KNP dłużej już „nie ma racji bytu. Mamy tutaj Sejm i mamy Rząd, na drugi Rząd nie ma miejsca”[1]. Po przyjeździe Paderewskiego do Paryża 15 kwietnia, „zważywszy […] że delegacja polska na Kongres pokoju jest definitywnie uformowana”, KNP podjął uchwałę o zakończeniu działalności (dok. nr 282)[2].

Do przyjazdu Paderewskiego do Paryża pracę polityczną prowadził samodzielnie Dmowski, a urzędniczą obsługę Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową organizował Wielowieyski. Delegacja swój ostateczny kształt osiągnęła w maju. Z myślą o obsłudze prac na konferencji pokojowej struktury KNP zostały zintegrowane z przybyłym z Warszawy przedstawicielstwem Biura Prac Kongresowych (BPK). Dotychczasowe wydziały BPK zostały przekształcone w trzy wydziały Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową. Wydział Polityczny powierzono Piltzowi i Skirmuntowi, Wydział Ekonomiczno-Finansowy Zygmuntowi Chamcowi i Andrzejowi Wierzbickiemu, zaś Wydziałem Terytorialnym kierowali Jan Emanuel Rozwadowski i Eugeniusz Romer. Wydział Ekonomiczno-Finansowy Delegacji został utworzony na bazie Polskiej Delegacji Ekonomicznej na Konferencję Pokojową, którą kierował Wierzbicki. Jej członkowie przybyli do Paryża w styczniu, aby wzmocnić zespół Biura Prac Kongresowych. Delegację ekonomiczną wyłoniło Towarzystwo Przemysłowców i Związek Banków Polskich w porozumieniu ze Stowarzyszeniem Kupców.

W lutym 1919 r. organem decyzyjnym Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową została tzw. Narada. W jej skład wchodzili przedstawiciele prezydium KNP: Zamoyski i Wielowieyski, kierownicy trzech wydziałów KNP oraz sekretarze generalni Delegacji: Kozicki i Sokolnicki. Funkcję zastępcy sekretarza Delegacji pełnił Joachim Bartoszewicz (dodatkowo formalnie sekretarzem mianowany został także Chamiec, który jednak w praktyce nie sprawował tej funkcji). Jerzy Tomaszewski był kierownikiem Biura Sekretariatu Generalnego Delegacji Polskiej, zaś Ludwik Włodek prowadził Biuro Prasowe Delegacji. Delegaci byli wspierani przez grupę doradców. Zagadnieniami prawnymi zajmował się Stanisław Kutrzeba. Sprawami odpowiedzialności za wybuch wojny – Skirmunt, Łubieński i Kazimierz Rybiński. Za polski udział w tworzeniu Międzynarodowej Organizacji Pracy odpowiadali Patek i Żółtowski. W sprawach finansowych doradzał Chamiec, gospodarczych Adam Benis, odszkodowaniami wojennymi zajmowali się Chamiec, Grabski i Kazimierz Olszowski. Doradcą w sprawach gospodarczych i handlowych był Wierzbicki, a w kwestiach komunikacyjnych – Kazimierz Kasperski. Delegacja korzystała także z dziesiątków ekspertów. W sumie aparat obsługi liczył w szczytowym momencie ok. 100 osób[3].

Na początku stycznia przybyła również do Paryża delegacja wysłana odrębnie przez Tymczasowego Naczelnika Państwa (delegacja warszawska). Miała ona za zadanie osiągnąć kompromis z KNP i wyłonić wspólną reprezentację na konferencję pokojową. Początkowo jej członkami byli Dłuski (jako przewodniczący), Antoni Sujkowski i Bolesław Długoszowski-Wieniawa, a funkcję sekretarza sprawował Michał Sokolnicki. W jej skład wchodzili także Julian Makowski, Michał Mościcki, Irena Podowska i Bolesław Tabak. W Paryżu współpracę z delegacją podjęli przebywający tam już wcześniej Stefan Hubicki i Stanisław Hempel. W połowie lutego przybyli do Paryża kolejni wysłannicy Piłsudskiego: Patek i Thugutt, którzy przywieźli ze sobą ustną instrukcję Piłsudskiego dla delegacji – polecenie kontynuowania działalności niezależnie od udziału w pracach KNP. W ciągu kolejnych tygodni delegacja warszawska powiększała się o kolejnych przyjeżdżających z kraju delegatów: Wasilewskiego, Downarowicza, Władysława Baranowskiego, a także działającego we Francji Stanisława Posnera. W maju dołączył Jerzy Kantor, który z ramienia Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową zajmował się sprawami Śląska Cieszyńskiego, a także Herman Lieberman, wspierający polską działalność polityczną w Paryżu w sprawach relacji polsko-żydowskich. Spotkania delegacji odbywały się w Bibliotece Polskiej w Paryżu przy ulicy Lauriston 74. Stąd w obiegu pojawiła się z czasem potoczna nazwa delegacji warszawskiej: Lauriston. Wzajemne relacje między delegacją warszawską a przedstawicielami Biura Prac Kongresowych oraz Delegacji Ekonomicznej nie zostały dookreślone przed ich wyjazdem z Warszawy, co w Paryżu stało się źródłem krótkotrwałych napięć.

Jeszcze przed rozpoczęciem konferencji KNP zgłosił francuskiemu MSZ trzech przedstawicieli na konferencję pokojową: Dmowskiego, Paderewskiego i Wasilewskiego (dok. nr 44). Ponieważ Polska otrzymała ostatecznie dwa miejsca, najpierw jako polskiego delegata notyfikowano jedynie Dmowskiego, który na drugim plenarnym posiedzeniu konferencji, 25 stycznia, zgłosił nazwiska Paderewskiego i Wasilewskiego jako prawdopodobnych, obok niego, delegatów. Od końca stycznia do początku kwietnia jedynym delegatem pozostawał jednak Dmowski. Ponieważ w toku prac konferencji dopuszczono możliwość uczestniczenia zastępców delegatów, taką rolę zaczął odgrywać Dłuski, który stał na czele delegacji warszawskiej. Stało się tak, ponieważ przyjazd Wasilewskiego do Paryża się opóźnił, do stolicy Francji dotarł on dopiero na początku marca. Pod koniec stycznia Sekretariat Konferencji został więc zawiadomiony, że „Polska mając dwa miejsca na Konferencji może wydelegować trzech przedstawicieli” (dok. nr 78). Było to formalne zgłoszenie możliwości zastępstwa jednego z delegatów. 9 lutego premier zdecydował, że podczas jego nieobecności na konferencji pokojowej będzie go zastępował Dłuski (dok. nr 119). Po wyborach do Sejmu Ustawodawczego 26 stycznia i otrzymaniu przez gabinet Paderewskiego poparcia większości sejmowej notyfikowano Sekretariatowi Konferencji Pokojowej premiera RP jako drugiego polskiego delegata na konferencję. Sam Paderewski przyjechał do Paryża jednak dopiero 6 kwietnia. Tymczasem Dmowski zmonopolizował reprezentację polskich interesów na konferencji i rzadko pozwalał na udział Dłuskiego w jej pracach. Sprawę udało się formalnie uregulować dopiero 5 maja, kiedy ustalono zasady zastępowania premiera przez Dłuskiego. Ustalono także, że w sytuacjach gdy na konferencji pokojowej będą poruszane sprawy ekonomiczne, Dłuski będzie ustępował miejsca Władysławowi Grabskiemu, który w ten sposób został delegatem do spraw ekonomicznych (dok. nr 342).

Od 11 kwietnia Grabski przewodniczył posiedzeniom Sesji Biura Kongresowego, w których każdorazowo miał uczestniczyć „jeden z delegatów polskich na konferencji” (najczęściej był to Dłuski), sekretarze Delegacji, przedstawiciele wydziałów lub organów współdziałających: Biura Prac Kongresowych, Delegacji Ekonomicznej, Sekretariatu Generalnego Delegacji Pokojowej oraz wydziałów KNP do czasu likwidacji Komitetu (dok. nr 267).

Pewną rolę w reprezentowaniu interesów polskich na konferencji pokojowej odgrywały także dwie misje wojskowe. W marcu przybyła do Paryża Polska Misja Wojskowa Zakupów pod przewodnictwem gen. Jana Romera. Ówczesne warunki organizacyjne dobrze ilustruje fakt, że instrukcja dla misji została wydana 6 marca (dok. nr 179), zaś dekret Naczelnika Państwa o jej utworzeniu dopiero 1 kwietnia. W kwietniu także utworzono Polską Misję Wojskową w Paryżu pod kierownictwem gen. Tadeusza Rozwadowskiego, która miała pełnić funkcję prowizorycznego attachatu wojskowego, zajmować się sprawą konfliktu polsko-ukraińskiego, wspierać Delegację w rozmowach o warunkach rozejmu oraz działać na rzecz sojuszu polsko-rumuńskiego.

W krótkim czasie młody, kształtujący dopiero swój aparat instytucjonalny i urzędniczy organizm państwa polskiego zorganizował liczny i bardzo kompetentny zespół Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową, który w trudnych warunkach, pod presją czasu, w nieładzie organizacyjnym i chaosie informacyjnym zdołał sprawnie prowadzić polską politykę zagraniczną na konferencji.

UTWORZENIE POLSKIEJ SŁUŻBY ZAGRANICZNEJ. KNP, MSZ I INNE SPRAWY ORGANIZACYJNE

Styczniowe porozumienie między KNP a władzami w Warszawie przewidywało terytorialny podział kompetencji w reprezentowaniu polskich interesów politycznych. Komitetowi powierzono prowadzenie polityki w relacjach z państwami koalicji antyniemieckiej oraz Szwajcarią (dok. nr 58). Pilna potrzeba organizacji przedstawicielstw dyplomatycznych i konsularnych wynikała nie tylko z przyczyn politycznych, lecz także – a niekiedy przede wszystkim – z konieczności roztoczenia opieki nad ludnością polską przebywającą poza granicami kraju. Bardzo często kontakt z polskim przedstawicielem, w którego mocy było potwierdzenie przynależności do narodu polskiego i wystawienie paszportu, oznaczał radykalną poprawę statusu byłych obywateli pokonanych mocarstw: Niemiec, Austro-Węgier i Rosji. Polski urzędnik był realnym i symbolicznym potwierdzeniem odrodzenia się polskiej państwowości. W raporcie KNP z 2 lutego podkreślano, że utworzenie państwa musi skutkować także zmianą podejścia do sprawy obywatelstwa: „Nadmienić należy, że stosowane w dotychczasowej działalności Komitetu kryteryum narodowościowe musi stopniowo i logicznie być zastępowane przez kryteryum obywatelstwa państwowego” (dok. nr 122).

Ponieważ obrady konferencji pokojowej toczyły się w Paryżu, szczególną rolę w procesie prowadzenia polityki zagranicznej odgrywał przedstawiciel Komitetu przy rządzie francuskim Erazm Piltz. Sprawy konsularne prowadził Urząd Polski Spraw Cywilnych we Francji, na czele którego stał dyrektor powołany przez KNP. Nie mniejsze znaczenie miał w Londynie Władysław Sobański, członek KNP i przedstawiciel Komitetu przy rządzie brytyjskim. Organem misji KNP w Londynie było kierowane przez Tadeusza Garszyńskiego Biuro Spraw Cywilnych, spełniające funkcje konsularne w zakresie opieki prawnej i materialnej nad jeńcami wojennymi. Innym ważnym organem w Londynie była Polska Agencja Handlowa, działająca przy międzysojuszniczej Commission Interalliée de Ravitaillement. Agencją kierował Władysław Gettlich.

Misją KNP we Włoszech kierował Konstanty Skirmunt, a opiekę konsularną nad społecznością polską sprawował Maciej Loret. Ze względu na dużą liczbę jeńców wojennych pochodzenia polskiego, głównie byłych żołnierzy armii austro-węgierskiej, we Włoszech funkcjonowała specjalna polsko-francuska misja wojskowa do spraw rekrutacji do Armii Hallera. Na czele stał major Leon Konstanty Radziwiłł.

Przedstawicielstwo KNP w Stanach Zjednoczonych miało siedzibę w Nowym Jorku i ściśle współdziałało z Wydziałem Narodowym Polskim, wpływową organizacją polonijną z Chicago. Po wyjeździe do Europy i objęciu funkcji premiera przez Paderewskiego, dotąd przedstawiciela KNP przy administracji waszyngtońskiej, rolę tę powierzono Janowi Smulskiemu. Był on jednak obywatelem amerykańskim, dlatego Departament Stanu traktował go wyłącznie jako czasowego zastępcę. Między styczniem a majem 1919 r. trudność ta nie miała zasadniczego znaczenia, ponieważ w tym okresie prezydent Woodrow Wilson przebywał w Stanach Zjednoczonych tylko trzy tygodnie. Resztę czasu spędził wraz z sekretarzem stanu i gronem najbliższych doradców w Paryżu. Tu do kontaktów z delegacją amerykańską KNP wyznaczył Stanisława Kozickiego, członka KNP i sekretarza Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową. Sprawami wojskowymi w relacjach z Amerykanami zajmował się inny członek Komitetu – major Franciszek Fronczak, reprezentujący w KNP diasporę polską w USA. Z przedstawicielstwem KNP w USA współpracowała Rada Narodowa Polska w Toronto, której przewodniczący ks. Józef Chodkiewicz w styczniu został akredytowany przez KNP jako przedstawiciel polski przy rządzie kanadyjskim. Wciąż poważne znaczenie miało przedstawicielstwo Komitetu w Szwajcarii, którym kierował Jan Modzelewski. Po inauguracji konferencji pokojowej rola informacyjna placówki berneńskiej malała. Jednak ze względu na fakt, że w Szwajcarii krzyżowały się szlaki, którymi podróżowały różnego rodzaju misje i kurierzy, wciąż była to placówka istotna. Decyzją premiera została ona uznana za podlegającą KNP, co ostatecznie zakończyło spięcia z działającym wcześniej w Szwajcarii przedstawicielstwem rządu warszawskiego z Augustem Zaleskim na czele.

Ponadto KNP miał w Europie sieć własnych przedstawicielstw i agencji o różnym statusie, których głównym zadaniem była obsługa konsularna Polaków. Interesantami byli najczęściej cywile, zwłaszcza pracownicy sezonowi w Niemczech, którym wojna uniemożliwiła powrót do domu, a także jeńcy wojenni. W Belgii taką placówką KNP kierował Aleksander Riedel, w Hiszpanii, która przypadła KNP z powodów komunikacyjnych – Aleksander Dzieduszycki, w Danii Jan Kowalczyk, w Szwecji Alf Pomian, w Finlandii „luźne przedstawicielstwo o charakterze wyłącznie polityczno-informacyjnym” prowadził Jan Harusewicz. W Holandii i Rumunii wytworzyła się sytuacja szczególna. W Hadze rząd w Warszawie akredytował pod koniec grudnia 1918 r. Jana Włodka, zaś z ramienia KNP obsługą konsularną zajmował się Przemysław Kowalewski. W styczniu 1919 r. obaj polscy przedstawiciele skoordynowali swoje działania: Kowalewski odpowiadał za sprawy konsularne w Rotterdamie i na południu Holandii, zaś Włodek za sprawy polityczne i obsługę konsularną w Hadze i na północy Holandii. Trudności komunikacyjne sprawiały, że ze względów praktycznych wymiana informacji między Warszawą a Hagą była prowadzona za pośrednictwem KNP, a następnie Delegacji w Paryżu. Podobna sytuacja wynikła w Rumunii. Od października 1918 r. działał tam jako chargé d’affaires z upoważnienia Rady Regencyjnej Marian Linde. Na początku grudnia 1918 r. rząd Moraczewskiego potwierdził jego akredytację. W połowie stycznia 1919 r. przyjechał do Bukaresztu wysłannik KNP Stanisław Koźmiński. Przez kilka miesięcy utrzymywała się podwójna polska reprezentacja: Linde miał pełnomocnictwo od rządu w Warszawie, ale rząd rumuński uznawał Koźmińskiego. Dymisja Lindego na początku kwietnia rozwiązała sprawę.

KNP dysponował także kilkoma luźnymi przedstawicielstwami poza Europą i Ameryką Północną. Były to Centralny Komitet w Brazylii z prezesem Kazimierzem Warchałowskim oraz przedstawicielstwo w Porto Allegro, zajmujące się głównie pomocą materialną dla miejscowej Polonii. „Kontaktem” KNP w Szanghaju był Władysław Jezierski, w przeszłości dyrektor działającego tam austro-węgierskiego banku. Potem objął on funkcję konsula honorowego w tym mieście.

Odrębnym problemem była reprezentacja interesów polskich wobec Białej Rosji. Na Syberii miejscowa organizacja polska utworzyła Naczelną Radę Polskiego Wschodu w Charbinie, która następnie podporządkowała się KNP w Paryżu. Rola Rady polegała głównie na symbolicznej protekcji Polaków przebywających na Syberii. Większe polityczne znaczenie miało kilkadziesiąt tysięcy polskich żołnierzy, podległych gen. Hallerowi, przebywających w Murmańsku, Archangielsku, w południowej Rosji nad Donem i w okolicach Odessy.

W Warszawie politykę zagraniczną prowadził Józef Piłsudski jako Tymczasowy Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz (20 lutego Sejm Ustawodawczy powierzył Piłsudskiemu funkcję Naczelnika Państwa). Skupiał on w swoim ręku zarówno zasadnicze decyzje polityczne, jak i wojskowe. Polska prowadziła wojnę, dlatego wiele istotnych spraw politycznych było pod opieką instytucji wojskowych: najpierw Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a od 13 lutego nowo powstałego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, jak również Ministerstwa Spraw Wojskowych. Dotyczyło to zwłaszcza kwestii związanych z prowadzeniem działań wojennych, rozmów rozejmowych i kontaktów z zagranicznymi misjami wojskowymi. Od marca 1919 r. wpływ na polską politykę zagraniczną zaczęły uzyskiwać także Sejm Ustawodawczy i Komisja Spraw Zagranicznych, której przewodniczył Stanisław Grabski.

W tym czasie organizowało się Ministerstwo Spraw Zewnętrznych. Uchwałą Rady Ministrów z 27 stycznia, ze względu na „liczne omyłki, zwłaszcza telefoniczne, które nie tylko powodują niepotrzebne zajmowanie czasu personelu telefonicznego, ale odrywają także od pracy urzędników odnośnych ministerstw”, zostało ono przemianowane na Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Ponieważ premier był jednocześnie ministrem spraw zagranicznych, w praktyce do połowy maja resortem kierował wiceminister spraw zagranicznych Władysław Wróblewski. W kwietniu funkcję wiceministra objął także Władysław Skrzyński[4].

Aby skoordynować prace MSZ i KNP, od połowy lutego do końca marca w obu instytucjach ustanowiono urzędników łącznikowych. MSZ przy KNP w Paryżu reprezentował Wacław Orłowski, a funkcję urzędnika łącznikowego Komitetu przy Ministerstwie pełnił Ignacy Kozłowski.

Polityka zagraniczna w pierwszych miesiącach 1919 r. była prowadzona w trudnych warunkach organizacyjnych wynikających z krzyżowania się kompetencji, polityki krajowej i spraw zagranicznych, a także kwestii wojskowych, w tym dyplomacji wojskowej związanej z toczącymi się konfliktami zbrojnymi. Nakładały się na to ogromne trudności komunikacyjne, brak stałych przedstawicielstw dyplomatycznych w Warszawie i chaos informacyjny. Kultura polityczna wciąż więcej miała wspólnego z tradycją walki niepodległościowej i konspiracji niż z urzędniczą pragmatyką. Do Warszawy docierały najróżniejsze delegacje polityczne, reprezentujące większe i mniejsze środowiska z wszystkich trzech zaborów. Większość z nich próbowała na własną rękę nawiązać kontakty polityczne, często wyzyskując dawne znajomości partyjne, konspiracyjne lub po prostu towarzyskie. Do podobnych praktyk uciekały się także różnego rodzaju nieoficjalne delegacje obce: litewskie, ukraińskie, rosyjskie. Nieraz nie sposób było ustalić, kogo reprezentują i jaki mają mandat do rozmów (dok. nr 29).

Od 14 lutego MSZ funkcjonował w nowej strukturze organizacyjnej, określanej jednak wciąż jako tymczasowa. W miejsce działających od połowy grudnia 1918 r. trzech sekcji: politycznej, techniczno-komunikacyjnej i ogólnej powstały dwa departamenty: Departament Polityczno-Dyplomatyczny i Departament Prawno-Administracyjny. W skład Departamentu Polityczno-Dyplomatycznego wchodziło 13 wydziałów: D.I. – Stolica Apostolska, Francja, Włochy, Szwajcaria, Portugalia i Hiszpania; D.II. – Wielka Brytania (z koloniami i protektoratami) oraz Holandia i Belgia; D.III. – Niemcy, Austria, Czechosłowacja, Dania, Szwecja i Norwegia; D.IV. – Ameryka Północna i Południowa, Kuba, Haiti i St. Domingo; D.V. – Rosja, Finlandia, Łotwa, Ukraina, Kaukaz i Persja; D.VI. – Rumunia, Jugosławia, Bułgaria, Turcja, Grecja i Węgry; D.VII. – Japonia, Chiny, Palestyna, Abisynia i kwestie żydowskie; D.VIII. – Wydział Szyfrowy; D.IX. – Ceremoniał (Protokół Dyplomatyczny); D.X. – Wydział Prasowy; D.XI. – Wydział Propagandy; D.XIa. – Wydział Informacyjny; D.XII. – Wydział Tłumaczeń. Z kolei Departament Prawno-Administracyjny składał się z ośmiu wydziałów: A.I. – Wydział Prezydialno-Personalny, A.II. – Wydział Prawny, A.III. – Biblioteka, A.IV. – Wydział Konsularny, A.V. – Wydział Ekonomiczno-Handlowy, A.VI.

      Wydział Gospodarczy; A.VII. – Wydział Paszportowo-Kurierski, A.VIII. – Wydział Finansowy[5]. Kwestią budzącą wątpliwości pozostaje sprawa Departamentu ds. Litwy i Białorusi. Do 14 lutego niektóre źródła, a za nimi część autorów, uznają tę jednostkę organizacyjną za część MSZ[6], podczas gdy inne sytuują ten Departament poza Ministerstwem, jedynie jako instytucję podległą[7] lub jako jednostkę autonomiczną[8].

Z końcem stycznia MSZ informowało KNP (dok. nr 89), że rząd polski dysponuje dziesięcioma przedstawicielstwami zagranicznymi: w Wiedniu, kierowanym przez Kazimierza Gałeckiego, w Budapeszcie – przez Tadeusza Ligęzę-Stamirowskiego, w Bukareszcie – przez Mariana Linde, w Belgradzie – przez Czesława Pruszyńskiego (który jednak stale przebywał w Paryżu), w Pradze przez Romana Wegnerowicza, w Hadze – przez Jana Włodka, w Bernie – przez Augusta Zaleskiego, w Kijowie – przez Bohdana Kutyłowskiego, w Kopenhadze – przez Ernesta Łunińskiego oraz w Sztokholmie, gdzie jako agent handlowy działał Józef Mokrzyński, a agentem konsularnym był Wacław Dzierżawski. Ponadto w listopadzie 1918 r. do przedstawicielstwa w Sofii wyjechał jako sekretarz tej placówki Stefan Olszewski.

Z Warszawy była także prowadzona komunikacja polityczna z Danią, która na przełomie 1918 i 1919 r. sprawowała opiekę konsularną nad Polakami w ogarniętej wojną domową i rewolucją Rosji oraz w Niemczech po zawieszeniu z nimi stosunków. W lutym do Moskwy udał się Aleksander Więckowski, z którego inicjatywy w marcu 1917 r. Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich przyjęła uchwałę o poparciu polskiej niepodległości. Celem jego misji było doprowadzenie do uwolnienia polskich dyplomatów aresztowanych w odpowiedzi na zamordowanie w Polsce na początku stycznia członków wysłanej przez bolszewików misji Rosyjskiego Czerwonego Krzyża. Pod koniec marca działania Więckowskiego zakończyły się powodzeniem.

W Berlinie działał były polski konsul generalny Karol Rose, korzystający z gościnności poselstwa duńskiego, które zgodziło się przejąć opiekę konsularną nad obywatelami polskimi w Niemczech. Ponadto w Gdańsku od marca pracował delegat rządu Mieczysław Jałowiecki.

W grudniu 1918 r. wyjechała do Pragi specjalna delegacja (Stanisław Gutowski, Jan Ptaśnik i Damian Wandycz), której zadaniem było osiągnięcie kompromisu między Polską a Czechami. Jej misja zakończyła się jednak niepowodzeniem – 23 stycznia wojska czeskie, powołując się na rzekomą sankcję mocarstw sojuszniczych, zajęły Śląsk Cieszyński, co obciążyło stosunki polsko-czechosłowackie na następne dwie dekady.

MSZ prowadził rozmowy polityczne z przybywającymi do Polski misjami międzysojuszniczymi o bardzo różnym charakterze. Dysponowały one najróżniejszymi umocowaniami i plenipotencjami, których ustalenie zajmowało czas znajdującemu się wciąż w fazie organizacji MSZ, a niejednokrotnie było powodem dodatkowego chaosu. Sytuacja stała się na tyle kłopotliwa, że na początku lutego MSZ sformułowało dla KNP specjalną instrukcję, w której m.in. informowało: „W ostatnich czasach przyjeżdża do Polski cały szereg misji zagranicznych, wojskowych, politycznych, czerwonego krzyża i.t.d. Ponieważ często cel przybycia oraz plenipotencje tych misji nie są nam dokładnie znane, prosimy o przysyłanie nam w miarę możliwości jak najdokładniejszych informacji o wysłanych do Polski oficjalnych lub półoficjalnych delegacjach sprzymierzonych” (przyp. 29 do dok. nr 109).

Rozwiązanie KNP i przejmowanie obsługi urzędniczej polityki zagranicznej przez MSZ wywołało na przełomie kwietnia i maja ostry spór polityczny i personalny o obsadę kadrową powstających placówek dyplomatycznych. KNP planował początkowo obsadzenie dziewięciu najważniejszych przedstawicielstw polskich przez ludzi związanych z Komitetem. Gwałtownie na te propozycje zareagowała delegacja warszawska w Paryżu. Ostatecznie 24 maja minister spraw zagranicznych wystąpił do Naczelnika Państwa z prośbą o mianowanie Eustachego Sapiehy posłem w Londynie, Konstantego Skirmunta w Rzymie, Józefa Wierusz-Kowalskiego przy Stolicy Apostolskiej, Stanisława Patka w Pradze, Kazimierza Lubomirskiego w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Aleksandra Skrzyńskiego przy rządzie Królestwa Rumunii, Kazimierza Dłuskiego w Królestwie Holenderskim, Władysława Sobańskiego w Królestwie Belgii, Augusta Zaleskiego przy rządzie Królestwa Grecji, Zygmunta Michałowskiego w Królestwie Szwecji, Aleksandra Dzieduszyckiego przy rządzie Królestwa Danii oraz Ksawerego Orłowskiego przy rządach Argentyny, Chile i Urugwaju z siedzibą w Buenos-Aires. Sprawa obsady poselstwa w Paryżu pozostawała nierozstrzygnięta do czerwca, po tym jak w maju Paderewski zaproponował tę funkcję Dmowskiemu, a ten odmówił (dok. nr 377). Ostatecznie misję tę powierzono Maurycemu Zamoyskiemu, członkowi KNP.

Z wyjątkiem Konstantego Skirmunta, który wcześniej był przedstawicielem KNP przy rządzie włoskim i jako jedyny reprezentant KNP uzyskał nominację na polskiego posła w miejscu swojego wcześniejszego urzędowania, pozostali nowo mianowani polscy przedstawiciele zaczęli obejmować swoje placówki w drugiej połowie 1919 r.

PODSTAWA WYBORU, ZASADY EDYCJI, OPRACOWANIE DOKUMENTÓW

Podstawę źródłową tomu stanowią dokumenty wyselekcjonowane w oparciu o kwerendy archiwalne przeprowadzone w: Archiwum Akt Nowych (zespoły: Komitet Narodowy Polski w Paryżu, Archiwum Ignacego Jana Paderewskiego, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Akta Leona Wasilewskiego, Akta Józefa i Aleksandry Piłsudskich, Delegacja Polska na Konferencję Pokojową w Paryżu, Poselstwo Wiedeń, Ambasada Londyn, Zbiór Zespołów Szczątkowych oraz Kolekcja Opracowań i Odpisów Dokumentów), Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce (zespoły: Adiutantura Generalna Naczelnego Wodza i Archiwum Michała Mościckiego), Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (zespoły: Ambasada Londyn i Konsulat Londyn) oraz w Centralnym Archiwum Wojskowym. W 2016 r. rozpoczął się proces reorganizacji CAW, które stało się częścią Wojskowego Biura Historycznego. Ze względów praktycznych w tomie utrzymano sygnatury CAW (zespoły: Oddział II Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego z lat 1919–1921, Gabinet Ministra Spraw Wojskowych 1918–1939 oraz Teki Baczyńskiego). Kwerendy przeprowadzono także w Dziale Rękopisów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie (zespoły dotyczące historii Narodowej Demokracji) oraz w Bibliotece Sejmowej. W tomie wykorzystano także dokumenty przechowywane w kilku archiwach zagranicznych. Były to: Rossijskij Gosudarstwiennyj Wojennyj Archiw (Polskie Instytucje Burżuazyjne i Organizacje Polityczne z Okresu I Wojny Światowej 1914–1918; zespół ten zawiera dokumenty pochodzące ze zbiorów Instytutu Badania Historii Najnowszej im. Józefa Piłsudskiego); Archiw Wnieszniej Politiki Rossijskoj Fiedieracyi (Referat ds. Polskich Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych) oraz The National Archives w Londynie (zespół Foreign Office). Kwerendę uzupełniły komunikaty MSZ zamieszczone w „Monitorze Polskim”.

Tom obejmuje dokumenty z pierwszych pięciu miesięcy 1919 r. O ile początkową cenzurę wyznaczył, zgodnie z tradycją Polskich Dokumentów Dyplomatycznych, początek roku kalendarzowego, o tyle cezurę końcową wskazały względy praktyczne oraz wola zapoznania czytelników z jak największą ilością dokumentów, rzucających często nowe światło na niezwykle istotny okres polskiej polityki zagranicznej. Nie udałoby się tego osiągnąć, gdyby próbowano zamknąć tom choćby o miesiąc później, czyli zaraz po zawarciu Traktatu Wersalskiego – ważnych dokumentów jest po prostu za dużo. Z tego powodu zdecydowano się podzielić rok 1919 na dwa tomy. Przygotowywany tom 1919/II obejmie okres od 1 czerwca do końca roku.

Dodatkowo najważniejsze ekspertyzy, memoriały i noty dyplomatyczne zawierające polskie stanowiska przedstawiane na konferencji pokojowej zostały zaprezentowane w osobnej publikacji[9].

Charakterystyczną cechą publikowanych dokumentów jest to, że często oddają one zarówno swoją formą, jak i treścią chaos, z którego stopniowo wyłaniała się polska dyplomacja i który musieli w swojej pracy i kalkulacjach uwzględniać kierownicy spraw polskich zarówno w Warszawie, jak i w Paryżu. Poważną przeszkodą były trudności komunikacyjne, udokumentowane obszernie poniżej.

Najlepiej funkcjonowała komunikacja między Paryżem a Londynem, najgorzej – ze Stanami Zjednoczonymi. Komunikację radiową utrzymywano za pośrednictwem francuskiej i brytyjskiej służby telegraficznej. Komunikacja radiowa między MSZ a KNP i Delegacją w Paryżu odbywała się za pośrednictwem środków łączności udostępnianych przez państwa Ententy. W porcie w Gdańsku cumował brytyjski krążownik HMS „Concorde”, na pokładzie którego przybył do Polski Paderewski i płk Harry Wade. Służył on jako stacja pośrednicząca dla depesz radiowych nadawanych z i do Warszawy. Depesze adresowane do Delegacji były w Paryżu odbierane przez stację nasłuchową na wieży Eiffla, a następnie odszyfrowywane we francuskim MSZ lub w Ministerstwie Wojny i dopiero potem przekazywane stronie polskiej. Początkowo komunikacja ta odbywała się za pośrednictwem szyfrów francuskich, przywiezionych do Warszawy przez Stanisława Grabskiego w grudniu 1918 r. Dopiero w maju ustalono łączność z Delegacją Polską na Konferencję Pokojową za pomocą szyfrów własnych. Dla wiadomości poufnych stosowano niekiedy prymitywne szyfry literowo-cyfrowe, a w szczególnych i rzadkich przypadkach nieco skuteczniejsze szyfry „książkowe”. Z tego powodu starano się, aby informacje szczególnie wrażliwe, np. instrukcje dla delegacji, były przesyłane przez kurierów, korzystających od połowy lutego z w miarę regularnej komunikacji kolejowej.

Trudności komunikacyjne odcisnęły swoje piętno na publikowanych w niniejszym tomie dokumentach. Szum informacyjny, często występujące błędy faktograficzne, błędy w nazwiskach, braki fragmentów depesz. Na ten stan rzeczy nakłada się oczywiście celowa manipulacja faktami, której redaktor PDD z reguły – również w tym tomie – nie komentuje.

Dokumenty umieszczono w porządku chronologicznym. Każdy jest opatrzony numerem oraz główką zawierającą datę dzienną wytworzenia dokumentu oraz jego wystawcę i odbiorcę. Jako że wszystkie dokumenty pochodzą z 1919 r., zrezygnowano z podawania daty rocznej. W przypadku braku możliwości ustalenia dokładnej daty dziennej podano w nawiasie kwadratowym datę przybliżoną.

Zdecydowana większość dokumentów jest publikowana w całości. Opuszczenie fragmentu oznaczano nawiasem kwadratowym, a w przypisie podano informację, czego dotyczy pominięta część.

Nie przytaczano opisu kancelaryjnego (pieczęci, oznak „za zgodność”, informacji o liczbie egzemplarzy), zrezygnowano także z publikacji rozdzielnika.

Nie zamieszczono informacji o kopiach publikowanego dokumentu przechowywanych w innych zespołach bądź archiwach. Zrezygnowano z publikowania pism przewodnich. Zrezygnowano także z rozwijania w nawiasach kwadratowych skrótów występujących w dokumentach – ich wykaz zamieszczono osobno.

Nie zaznaczono, czy mamy do czynienia z oryginałem, czy kopią. Nieliczne ingerencje redakcyjne oznaczono nawiasem kwadratowym.

Wszystkie dokumenty opublikowano na podstawie oryginałów znajdujących się w archiwach, rezygnując tym samych z przytaczania dokumentów jedynie na podstawie wcześniejszych edycji. Nie tłumaczono na język polski dokumentów (lub ich fragmentów) sporządzonych w językach obcych. Zrezygnowano z przypisów osobowych – informacje o funkcjach pełnionych w 1919 r. zawiera indeks osobowy.

Znaczna część dokumentów to inedita, jednak niektóre z nich były już wcześniej publikowane, na ogół w zbiorach, które tylko w wąskim stopniu dotyczą omawianego okresu, albo jako pojedyncze dokumenty ogłaszane m.in. w prasie, często jeszcze przed 1939 r. Uznano, że przytaczanie wszystkich informacji o rozproszonych, często trudno dostępnych wcześniejszych edycjach nie przyniosłoby wiele korzyści czytelnikowi. Zdecydowano jedynie o podaniu informacji o ważniejszych wydawnictwach. Informując o wcześniejszych edycjach, posłużono się poniższymi skrótami:

 AiD – Akty i dokumenty dotyczące sprawy granic Polski na Konferencji Pokojowej w Paryżu 1918–1919, cz. I: Program terytorjalny delegacji, Sekretarjat Jeneralny Delegacji Polskiej, Paris 1920; cz. II: Granica polsko-niemiecka, Sekretarjat Jeneralny Delegacji Polskiej, Paris 1925;

– Archiwum polityczne IJP – W. Staniewicz, A. Piber, Archiwum polityczne Ignacego Jana Paderewskiego, t. II, Ossolineum, Wrocław–Warszawa 1974;

 DDPPZ – T. Jędruszczak, M. Nowak-Kiełbikowa (red.), Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej, t. 1: 1918–1932, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1989;

– DMPR II – Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. II: listopad 1918 – kwiecień 1920, W. Gostyńska, T. Kuźmiński et. al. (opr.), Książka i Wiedza, Warszawa 1961;

– Documents dipomatiques – Documents dipomatiques concernant les relations polono-lithuaniennes (décembre 1918 – septembre 1920), Imprimiere de l’Etat, Varsovie 1920;

 Druga Rzeczpospolita – A. Łuczak, J. R. Szaflik, Druga Rzeczpospolita. Wybór dokumentów, LSW, Warszawa 1988;

– Ekspertyzy i materiały – M. Przyłuska-Brzostek (opr.), Ekspertyzy i materiały delegacji polskiej na konferencję wersalską 1919 roku, PISM, Warszawa 2009;

– Historia polityczna Polski odrodzonej – M. Eckert (wyb.), Historia polityczna Polski odrodzonej 1918–1980. Wybór materiałów i dokumentów, cz. I: 1918–1939, Centralny Ośrodek Metodyczny Studiów Nauk Politycznych, Warszawa 1981;

– Historia Polski 1918–1939 – W. Pronobis, R. Sudziński, Historia Polski 1918–1939 w świetle źródeł, UMK, Toruń 1982;

– Józef Piłsudski o przyczynach upadku rządu – Z. Landau, Józef Piłsudski o przyczynach upadku rządu Jędrzeja Moraczewskiego, „Kwartalnik Historyczny”, 1958, nr 4;

– KNP protokoły – O niepodległą i granice, t. VI: Komitet Narodowy Polski, Protokoły posiedzeń 1917–1919, M. Jabłonowski, D. Cisowska-Hydzik (opr.), WSH i WDiNP UW, Warszawa–Pułtusk 2007;

– Liga Narodów i instytucjonalizacja polityki – S. Dębski, Liga Narodów i instytucjonalizacja polityki międzynarodowej a interes Polski – uwagi Eugeniusza Starczewskiego z marca 1919, „Arcana”, 2012, nr 6, s. 169–180;

– Livre Rouge – Livre Rouge, Recueil des documents diplomatiques relatifs aux relations entre la Russie et la Pologne 1918–1920, Edition d’Etat, Moscou 1920;

– Pisma – mowy – rozkazy – J. Piłsudski, Pisma – mowy – rozkazy, t. V, Instytut Badania Najnowszej Historji Polski, Warszawa 1933;

– Powstanie II Rzeczypospolitej – H. Janowska, T. Jędruszczak, Powstanie II Rzeczypospolitej. Wybór dokumentów 1866–1925, LSW, Warszawa 1981;

– Rola nafty – B. Ratyńska (opr.), Rola nafty w kształtowaniu stosunku państw zachodnich do sprawy Galicji Wschodniej (1918–1919), PISM, Warszawa 1957;

– Roman Dmowski w świetle listów – M. Kułakowski, Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, Wydawnictwo Debogóra, Debogóra 2014;

– Sprawy polskie I – Sprawy polskie na konferencji międzynarodowej w Paryżu w 1919 r., Dokumenty i materiały, t. I, R. Bierzanek, J. Kukułka (red.), PWN, Warszawa 1965;

– Sprawy polskie II – Sprawy polskie na konferencji międzynarodowej w Paryżu w 1919 r., Dokumenty i materiały, t. II, R. Bierzanek, J. Kukułka (red.), PWN, Warszawa 1967;

– Sprawy polskie III – Sprawy polskie na konferencji międzynarodowej w Paryżu w 1919 r., Dokumenty i materiały, t. III, R. Bierzanek, J. Kukułka (red.), PWN, Warszawa 1968;

– Stosunki polsko-watykańskie – J. Jurkiewicz (opr.), Stosunki polsko-watykańskie w latach 1918–1939. Materiały archiwalne, PISM, Warszawa 1955;

– Stosunki polsko-węgierskie – J. Jurkiewicz (opr.), Stosunki polsko-węgierskie w 1919. Materiały archiwalne, PISM, Warszawa 1957;

– Stosunki RP z państwem radzieckim – J. Kumaniecki (opr.), Stosunki Rzeczypospolitej Polskiej z państwem radzieckim. Wybór dokumentów, PWN, Warszawa 1991;

 Uwagi o związku narodów – E. Starczewski, Uwagi o Związku Narodów„Przegląd Dyplomatyczny”, 1919, nr 2;

 Wspomnienia z Paryża – K. Dłuski, Wspomnienia z Paryża od 4 I do 1 VII 1919, b.n.w., Warszawa 1920;

 Wybór tekstów źródłowych z historii Polski – H. Parafianowicz (red.), Wybór tekstów źródłowych z historii Polski i powszechnej 1918–1945, Wydz. Historyczno-Socjologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2004.

W metryczce poza informacją o ew. wcześniejszych edycjach podano nazwę archiwum i zespołu oraz numer sygnatury, pod którą można dany dokument odnaleźć. Ogromna większość dokumentów to maszynopisy, rękopisy zaznaczono w metryczce skrótem „rkps”.

Przypisy rzeczowe ograniczono do niezbędnego minimum, podawane w przypisach daty dzienne (jeśli nie zaznaczono inaczej) dotyczą roku 1919. Przypisy oryginalnie istniejące w dokumentach oznaczono literami x, xx itd. i umieszczono między przypisami rzeczowymi.

Nie ingerowano w styl dokumentów. Zaznaczono jedynie ingerencje współczesne dokumentowi (odręczne dopiski, komentarze) oraz cechy formalne

(skreślenia, podkreślenia, zaznaczenia na marginesie), używając do tego celu przypisów literowych.

Przypisy literowe:

a...a  tak w tekście 
b...b komentarz odręczny
c...codręczna poprawka w tekście lub dopisek
d...dpodkreślenie odręczne
e...ezakreślone na marginesie
f...fpodpis odręczny
g...gpodpis nieczytelny
h...hprzekreślone
i...itekst nieczytelny
j...jznak zapytania

KOREKTA JĘZYKOWA

W 1919 r. nie było jednolitego wzorca języka polskiego. Autorzy dokumentów wywodzili się z odmiennych środowisk, pochodzili z różnych zaborów i tym samym mieli zróżnicowane doświadczania wynikające z edukacji, pracy zawodowej (czasami służby dyplomatycznej) zdobywane w różnych administracjach państwowych. Konsekwencją tego stanu rzeczy była znaczna różnorodność używanego języka. Zadecydowano o jej pozostawieniu i niewprowadzaniu wielu poprawek. Ingerencje korektorskie ograniczono do poprawienia błędów interpunkcyjnych (wpływających na rozumienie tekstu) i literowych. Nie ingerowano w różnorodność ortograficzną stosowanych zapisów (na przykład w części dokumentów pisano „protokół”, a w części „protokuł”). Podobnie pozostawiono oryginalną pisownię dużymi bądź małymi literami (również dotyczącą narodowości). Nie poprawiano także usterek związanych z odmianą nazwisk obcych, pozostawiano występujące w dokumentach nieprawidłowe wersje ich zapisu, spolonizowane formy nazwisk rosyjskich, litewskich czy czeskich (np. Benesz zamiast Beneš). Prawidłowy zapis odnotowano w indeksie osobowym.

Podobnie w przypadku dokumentów sporządzanych w językach obcych ch autorzy posługiwali się językami obcymi w różnym stopniu biegłości. Również w tym przypadku nie usuwano niezręczności stylistycznych, poprawiając jedynie oczywiste błędy literowe i interpunkcyjne. Nie poprawiano zapisu nazw geograficznych, stąd utrzymano różne nazwy miejscowości, m.in. Odesa (Odessa) czy Spaa (Spa).

Konsekwentnie stosowano w tomie nazewnictwo Rosja Sowiecka, władze sowieckie, nie tylko dla odróżnienia od Rosji Białej, ale także jako terminologię precyzyjniej oddającą specyfikę ustroju budowanego przez Lenina i jego współtowarzyszy.

PODZIĘKOWANIA

Redaktor niniejszego tomu pragnie serdecznie podziękować wszystkim, którzy okazali pomoc podczas kwerend archiwalnych i prac edytorskich. W pierwszej kolejności pani dr Iwonie Drąg-Kordze, prezes Instytutu im. Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, oraz dr. Andrzejowi Suchcitzowi, kierownikowi Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Władysława Sikorskiego w Londynie. Za pomoc dziękuję dr. Pawłowi Liberze z Archiwum Akt Nowych, a także Janowi Bańborowi oraz pracownikom czytelni AAN i Centralnego Archiwum Wojskowego. Szczególne słowa podziękowania kieruję do prof. Piotra Stiegnija, wybitnego rosyjskiego dyplomaty i byłego dyrektora Centrum Rosyjsko-Polskiego Dialogu i Porozumienia, za pomoc w uzyskaniu nieznanych polskim badaczom dokumentów z Archiwum Polityki Zagranicznej Ministerstwa Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej. Dziękuję prof. Mariuszowi Wołosowi za cenne uwagi i pomoc w dotarciu do polskich dokumentów dyplomatycznych zagrabionych przez władze sowieckie, wciąż przechowywanych w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie (RGWA). Dziękuję recenzentom: dr. Januszowi Siborze i dr. hab. Janowi Jakubowi Bruskiemu za wszystkie opinie, konsultacje i pomoc w poprawianiu roboczych wersji niniejszego wyboru. Dziękuję prof. Markowi Kornatowi i prof. Andrzejowi Nowakowi za wszystkie uwagi i sugestie. Dziękuję także sekretarzowi Komitetu Redakcyjnego panu Piotrowi Długołęckiemu za ogrom pracy, którą włożył w ukazanie się niniejszego tomu.

W sposób szczególny chciałbym podziękować redaktorowi naczelnemu serii prof. Włodzimierzowi Borodziejowi i ponownie Piotrowi Długołęckiemu, nie tylko za wielokrotną lekturę, sugestie i pomocne uwagi, ale za uratowanie serii Polskich Dokumentów Dyplomatycznych przed likwidacją, która jej groziła w latach 2010–2015. Bez ich zdeterminowanej obrony idei wydawnictwa ciągłego publikującego spuściznę polskiej dyplomacji – dzięki któremu Polska należy do najlepiej zorganizowanych pod tym względem państw świata – ten tom by się nie ukazał, a polska humanistyka w związku z zamknięciem serii doświadczyłaby niepowetowanej straty. Dziękuję.

Sławomir Dębski

___________________ 

[1] „Monitor Polski”, nr 72, 29 marca 1919 r.

[2] Kwestie organizacji, funkcjonowania, placówek, a także proces likwidacji KNP: M. Leczyk, Komitet Narodowy Polski a Ententa i Stany Zjednoczone 1917–1919, PWN, Warszawa 1966; J. Sibora, Dyplomacja polska w I wojnie światowej, PISM, Warszawa 2013, O niepodległą i granice. Komitet Narodowy Polski. Protokoły Posiedzeń 1917–1919, M. Jabłonowski, D. Cisowska-Hydzik (opr.), WSH, WDiNP UW, Warszawa–Pułtusk 2007.

[3] Szczegółowo kwestie organizacyjne związane z reprezentacją polską na konferencji pokojowej w Paryżu omawia B. Pasierb, Polskie prace przygotowawcze do Traktatu Pokojowego z Niemcami 1916–1948. Instytucje – ludzie – problemy, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996.

[4] O sprawach organizacji i funkcjonowania MSZ pisali: W. Michowicz, Organizacja polskiego aparatu dyplomatycznego w latach 1918–1939, w: Historia dyplomacji polskiej, t. IV, 1918–1939, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995; J. Sibora, Narodziny polskiej dyplomacji u progu niepodległości, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998; K. Szczepanik, Organizacja polskiej służby zagranicznej 1918– 2010, Wydawnictwo Naukowe Askon, Warszawa 2012.

[5] K. Szczepanik, op. cit., s. 68–69.

[6] Zob. Tymczasowa organizacja Ministerstwa Spraw Zewnętrznych w Warszawie, „Przegląd Dyplomatyczny”, nr 1, 1 lutego 1919, s. 37; J. Sibora, Dyplomacja polska…, op. cit., s. 558.

[7] K. Szczepanik, op. cit., s. 68. Szerzej na ten temat zob. J. Gierowska-Kałłaur, Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich: (19 lutego 1919 – 9 września 1920), „Neriton”, Instytut Historii PAN, Warszawa 2003.

[8] J. Goclon, Ustrój Rady Ministrów, ministerstw i system kontroli resortowej w Polsce w latach 1918–1928, „Folia Iuridica Wratislaviensis” 2013, t. 2, nr 1, s. 41.

[9] Ekspertyzy i materiały delegacji polskiej na konferencję wersalską 1919 roku, M. Przyłuska-Brzostek (opr. red.), PISM, Warszawa 2009.

podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij