Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1931

Redaktor tomu: Mariusz Wołos

Warszawa 2008

ISBN 978-83-89607-38-6

Liczba stron: LII + 852


Kolejny (ósmy) tom serii wydawniczej Polskie Dokumenty Dyplomatyczne składa się z 335 dokumentów ilustrujących działania polskich dyplomatów w 1931 roku.

Do najważniejszych wydarzeń tego roku należy zaliczyć ogłoszony w marcu (ostatecznie niezrealizowany) projekt niemiecko-austriackiej unii celnej, moratorium prezydenta USA Herberta Hoovera na wszystkie międzynarodowe płatności z tytułu reparacji i długów oraz rozpoczętą 18 września agresję Japonii w Mandżurii. Wiele uwagi poświęcono także przygotowaniom do Międzynarodowej Konferencji Rozbrojeniowej w Genewie (obrady rozpoczęto 2 lutego 1932 r.)

Za istotne uznać należy również kontakty Polski z Ligą Narodów w sprawie tzw. rozbrojenia moralnego oraz skarg mniejszości narodowych.

W stosunkach bilateralnych Polski warto zwrócić uwagę na próby poprawy relacji z Niemcami, na odnowienie sojuszu z Rumunią czy tez na konflikt z Łotwą dotyczący spraw mniejszościowych. W relacjach z ZSRR najistotniejsze były negocjacje zmierzające do podpisania w 1932 roku paktu o nieagresji. Rok 1931 w polskie polityce zagranicznej zakończyła grudniowa wizyta ministra spraw Zagranicznych Augusta Zaleskiego w Wielkiej Brytanii.

Prezentowane dokumenty to archiwalia wytworzone głównie przez MSZ przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Ciekawym uzupełnieniem tomu są dotyczące spraw politycznych materiały wytworzone przez attachés wojskowych. Ponadto w tomie znalazły się dokumenty przechowywane w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (wytworzone głównie przez ambasadę w Londynie i ambasadę przy Stolicy Apostolskiej). Wykorzystano także materialny przechowywane w archiwum Instytutu Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Palo Alto. Relacje Polski z Wolnym Miastem Gdańskiem udokumentowano za pomocą archiwaliów gdańskiego Komisariatu Generalnego przechowywanych w Archiwum Państwowym w Gdańsku.

Zdecydowana większość materiałów zamieszczonych w tomie to dokumenty dotychczas niepublikowane.

Tomy zawiera również indeks osobowy i rozbudowany indeks rzeczowy, we wstępie zawarto informacje o strukturze i sprawach personalnych w MSZ.


WSTĘP

Rok 1931 zapowiadał daleko idące zmiany w polityce europejskiej i światowej. Do kluczowych zagadnień należy zaliczyć ogłoszony w marcu projekt niemiecko-austriackiej unii celnej, niezrealizowany wskutek sprzeciwu mocarstw zachodnich, roczne moratorium prezydenta Stanów Zjednoczonych Herberta Hoovera na wszystkie międzynarodowe płatności z tytułu reparacji i długów, rozpoczętą 18 września agresję Japonii w należącej do Chin Mandżurii, wreszcie ostatnią fazę wieloletnich przygotowań do Międzynarodowej Konferencji Rozbrojeniowej w Genewie, którą zainaugurowano 2 lutego 1932 r. Nie pozostawały one bez wpływu na działalność polskiej dyplomacji, aczkolwiek absorbowały ją w różnym stopniu. W zakresie jej działań do kluczowych wydarzeń zaliczyć należy szeroko zakrojoną akcję na rzecz realizacji planów rozbrojeniowych, na czele z tzw. rozbrojeniem moralnym, zabiegi, czynione m.in. na forum Ligi Narodów, zmierzające do zminimalizowania negatywnych skutków składanych w Genewie skarg i petycji mniejszości narodowych zamieszkujących terytorium Drugiej Rzeczypospolitej (Niemcy i Ukraińcy), wreszcie starania o reelekcję do Rady Ligi w 1932 r. W obszarze stosunków bilateralnych na szczególną uwagę zasługują nieudane próby poprawy relacji z Niemcami, odnowienie sojuszu z Rumunią, konflikt z Łotwą spowodowany zaostrzeniem polityki wobec mniejszości polskiej, wznowienie (w sierpniu) negocjacji, których celem było podpisanie z ZSRR paktu o nieagresji, doprowadzone do skutku w 1932 r. Spektakularnym wydarzeniem była starannie przygotowywana grudniowa wizyta ministra Augusta Zaleskiego w Londynie. Nie można zapominać, że interesujący nas rok to czas wielkiego kryzysu gospodarczego, który nie pozostawał bez wpływu na inicjatywy o charakterze międzynarodowym, a nawet negatywnie oddziaływał na funkcjonowanie aparatu dyplomatycznego. 

STRUKTURA MSZ, PLACÓWKI ZAGRANICZNE

W 1931 r. szefem dyplomacji polskiej był August Zaleski, który objął tę funkcję krótko po zamachu stanu dokonanym w maju 1926 r.[1] Istotnym wydarzeniem było mianowanie 5 grudnia 1930 r. ppłk. dypl. Józefa Becka podsekretarzem stanu[2]. Zajmującego (formalnie do 18 stycznia 1931 r.) to stanowisko Alfreda Wysockiego wysłano na niezwykle ważne stanowisko posła w Berlinie. Pojawienie się Becka w Centrali oznaczało nie tylko zmiany w systemie pracy aparatu dyplomatycznego, ale również przesunięcia personalne. Beck, ciesząc się pełnym poparciem Józefa Piłsudskiego i faktycznie przygotowywany przez Marszałka do objęcia kierownictwa resortu, był odpowiedzialny za politykę kadrową: inicjowane przez niego zmiany rozpoczęły się właśnie w 1931 r. Ich przejawem było m.in. objęcie przez płk. Tadeusza Schaetzla, prywatnie przyjaciela Becka, kluczowej funkcji naczelnika Wydziału Wschodniego[3]. Zdecydowana większość zmian kadrowych dokonanych w 1931 r., a idących w kierunku redukcji personelu dyplomatycznego, wynikała jednak z przyczyn ekonomicznych – ograniczenia budżetu i konieczności redukcji wydatków. Ich źródłem był zatem nade wszystko wielki kryzys  gospodarczy[4]. Centrala Ministerstwa Spraw Zagranicznych, której struktura została zasadniczo zreorganizowana w 1927 r., obejmowała Gabinet Ministra, Departament Polityczno-Ekonomiczny (będący najbardziej rozbudowaną i najważniejszą merytorycznie jednostką) oraz Departamenty Konsularny i Administracyjny. W skład Gabinetu Ministra wchodziły Sekretariat Ministra, Protokół Dyplomatyczny, Wydział Osobowy i Radca Prawny. W 1931 r. dyrektorem Gabinetu z tytułem radcy ministerstwa był Marian Szumlakowski, jeden z najbliższych współpracowników Zaleskiego[5]. Uchwałą Rady Ministrów z dnia 27 lutego 1931 r. z Gabinetu Ministra wyodrębniono Wydział Osobowy, co w literaturze jest interpretowane jako wynik zabiegów Becka. Został on podporządkowany bezpośrednio podsekretarzowi stanu, a jego tymczasowym naczelnikiem już 13 lutego został Wiktor Tomir Drymmer, który od tej pory sprawował pieczę nad polityką personalną w MSZ[6].
Za ewenement uznać można fakt, że stanowisko dyrektora Departamentu Polityczno-Ekonomicznego pozostawało nieobsadzone od czasu odejścia z tej funkcji Tadeusza Jackowskiego, mianowanego w 1929 r. posłem w Belgii i Luksemburgu. Departament ten miał rozbudowaną strukturę, która w 1931 r. uległa pewnym zmianom. Uchwała Rady Ministrów z 27 lutego likwidowała wchodzący w jego skład Wydział Południowy, istniejący ledwie trzy lata. Jego naczelnikiem był Władysław Schwarzburg-Günther, który, po opuszczeniu tego stanowiska, 16 czerwca 1931 r. objął funkcję posła w Belgradzie. Rozległe kompetencje Wydziału Południowego, obejmujące kraje Europy Południowej
i Ameryki Łacińskiej, podzielono między Wydziały Zachodni i Wschodni[7]. 
Z powodu rozbudowanych kontaktów z Ligą Narodów oraz jej agendami w 1931 r. znaczącą rolę odgrywał Wydział Ustrojów Międzynarodowych[8] (P I). 1 maja jego naczelnikiem został Edward Raczyński[9]. W skład Wydziału wchodziło pięć referatów: Ligi Narodów, Gdański, Mniejszościowy, Komunikacji i Transportu, Wyznań. Wydział Zachodni (P II) podzielony był na cztery referaty o szerokim zakresie kompetencji (Centralno-Europejski, Zachodni, Anglosaski i Południowy). Na jego czele nieprzerwanie od 1928 r. stał Wielkopolanin Józef Lipski, odgrywający istotną rolę w kształtowaniu polityki polskiej wobec państw Europy Zachodniej[10]. W latach 1930–1932 zastępcą naczelnika 
Wydziału Zachodniego, specjalizującym się w sprawach niemieckich i zagadnieniach gospodarczych, był ppłk Tadeusz Lechnicki[11].
Wydział Wschodni (P III) dzielił się na następujące referaty: Sowiecki, Środkowo-Europejski, Bałtycki, Bliskiego Wschodu, Dalekiego Wschodu. Od 1 stycznia 1931 r. kierował nim Tadeusz Schaetzel[12].
W skład Departamentu Polityczno-Ekonomicznego wchodził także Wydział Historyczno-Naukowy (P IV), na czele którego stał doc. dr Henryk Mościcki. 
Rozbudowaną strukturę miał Wydział Traktatowy (P V) kierowany przez prof. Juliana Makowskiego. W jego skład wchodziły referaty Umów Dwustronnych, Umów Zbiorowych, Kongresów i Tłumaczeń. 
Wydział Prasowy (P VI), kierowany od 6 października 1931 r. przez Wacława Przesmyckiego, składał się z dwóch referatów: Politycznego i Propagandowego. 
W składzie Departamentu Polityczno-Ekonomicznego znajdowała się ponadto komórka pod nazwą Radca Ekonomiczny. Jej szefem był od 12 lutego 1931 r. Antoni Roman (wcześniej pełniący obowiązki). Ważnym wydarzeniem było powołanie do życia 1 kwietnia 1931 r. w ramach Departamentu Polityczno-Ekonomicznego Biura Prac Przygotowawczych do Międzynarodowej Konferencji Rozbrojeniowej (zwanego w skrócie Biurem Rozbrojeniowym). Na jego czele stanął Tytus Komarnicki. Podlegał on ministrowi spraw zagranicznych „w drodze służbowej przez podsekretarza stanu MSZ”[13].
Departament Konsularny MSZ składał się z trzech Wydziałów: Ogólno-Konsularnego, Prawno-Konsularnego i Administracyjno-Konsularnego. Rok 1931 przyniósł zmianę na stanowisku dyrektora tego Departamentu. Od 1929 r. kierował nim Juliusz Łukasiewicz, który 22 maja 1931 r. został mianowany posłem nadzwyczajnym i ministrem pełnomocnym w Wiedniu[14]. 1 czerwca zastąpił go Wacław Jędrzejewicz, wcześniej kierujący Departamentem Administracyjnym[15].
Po reorganizacji przeprowadzonej na skutek wspomnianej uchwały Rady Ministrów, Departament Administracyjny MSZ dzielił się na 4 jednostki:
Wydział Szyfrów,Wydział Budżetowo-Organizacyjny, Wydział Administracyjno-Gospodarczy i Biuro Kontroli Rachunkowości Urzędów Zagranicznych[16]. Jak wspomniano, przez pierwsze 5 miesięcy 1931 r. kierownikiem Departamentu był Wacław Jędrzejewicz. 8 czerwca pełniącym obowiązki dyrektora został Stanisław Eska, który równolegle zachował stanowisko naczelnika Wydziału Szyfrów. Miał on kierować Departamentem tylko do czasu mianowania dyrektora17. Planowano, że funkcję tę obejmie bliski Beckowi mjr. Stanisław Próchnicki, naczelnik Wydziału Administracyjno-Gospodarczego[18]. W 1933 r., nie objąwszy stanowiska, popełnił on samobójstwo[19].
W 1931 r. Polska posiadała sześć placówek dyplomatycznych w randze ambasad. Ambasadorami byli wówczas: Alfred Chłapowski w Paryżu[20], Władysław Skrzyński przy Stolicy Apostolskiej, Stefan Przezdziecki w Rzymie (przy Kwirynale), Konstanty Skirmunt w Londynie[21], Tytus Filipowicz w Waszyngtonie i Kazimierz Olszowski w Ankarze.
Placówki dyplomatyczne w randze poselstw znajdowały się w Argentynie,  Austrii, Belgii, Brazylii, Bułgarii, Chile (szefem był poseł w Argentynie Władysław Mazurkiewicz), Chinach (do sierpnia 1931 r. była to Delegatura RP, placówką w Szanghaju kierował radca poselstwa Jerzy Barthel de Weydenthal w charakterze chargé d’affaires), Czechosłowacji, Danii, Egipcie (placówką kierował radca poselstwa Julian Dzieduszycki jako chargé d’affaires), Estonii, Finlandii, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Japonii (placówką kierował radca poselstwa Antoni Jażdżewski), Jugosławii, na Kubie (funkcję posła pełnił ambasador w Waszyngtonie), w Luksemburgu (siedziba poselstwa w Brukseli), na Łotwie, w Meksyku (od 3 września 1931 r. placówką kierował radca poselstwa Zygmunt Merdinger w charakterze chargé d’affaires), Niemczech, Norwegii, Paragwaju (siedziba poselstwa w Buenos Aires), Persji, Portugalii (z siedzibą w Madrycie), Rumunii, Szwajcarii, Szwecji, Urugwaju (siedziba poselstwa w Buenos Aires), na Węgrzech i w ZSRR. Specyficzny charakter miały dwie kluczowe dla polskiej polityki placówki – Komisariat Generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku, którym kierował Henryk Strasburger, oraz Delegacja RP przy Lidze Narodów z Franciszkiem Sokalem na czele.
Do najważniejszych placówek ze względu na znaczenie dla polityki Rzeczypospolitej – poza wymienionymi wyżej ambasadami oraz Komisariatem Generalnym w Gdańsku i Delegacją w Genewie – z pewnością zaliczyć trzeba poselstwa w Moskwie (na czele ze Stanisławem Patkiem[22]), Berlinie (od stycznia 1931 r. kierował nim A. Wysocki), Pradze (z Wacławem Grzybowskim), Bukareszcie (z Janem Szembekiem), Rydze (z Mirosławem Arciszewskim), Brukseli (z Tadeuszem Jackowskim) i Helsinkach (z Franciszkiem Charwatem).
W 1931 r. dokonano kilku istotnych zmian personalnych w obsadzie kierownictwa placówek dyplomatycznych, po części będących efektem reorganizacji Centrali – placówkę w Wiedniu objął Juliusz Łukasiewicz, w Kopenhadze Michał Sokolnicki (od 1 sierpnia), w Hadze Wacław Babiński (od 16 czerwca); w Belgradzie Władysław Schwarzburg-Günther, w Oslo Władysław Neuman (od 30 czerwca), a w Budapeszcie Stanisław Łepkowski (od 22 maja)[23].

PODSTAWA ŹRÓDŁOWA I KRYTERIA DOBORU

Polskie dokumenty dyplomatyczne z okresu międzywojennego zachowały się w bardzo różnym stopniu. Podstawowy ich zasób przetrwał wojnę i jest przechowywany w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN). Na szczególne podkreślenie zasługuje w tym przypadku pokaźny, chociaż niekompletny zespół archiwalny Ministerstwa Spraw Zagranicznych 1918–1939[24]. Największa część dokumentów ogłoszonych w niniejszym tomie pochodzi z tego właśnie zespołu. Są to nade wszystko raporty wpływające do Centrali MSZ z placówek dyplomatycznych, rzadziej konsularnych czy innych. Jest to również dokumentacja wytworzona przez agendy Ministerstwa, szczególnie wydziały wchodzące w skład Departamentu Polityczno-Ekonomicznego.
Zróżnicowany jest stan zachowania przechowywanej w AAN dokumentacji wytworzonej przez placówki dyplomatyczne oraz ich korespondencji z Centralą MSZ i innymi instytucjami. Redaktor tomu przeprowadził kwerendę w takich zespołach jak Ambasada RP w Berlinie, Ambasada RP w Moskwie, Ambasada RP w Bukareszcie, Delegacja RP przy Lidze Narodów, Poselstwo RP w Belgradzie.
Specyficznym, ale ważnym rodzajem dokumentacji dyplomatycznej wykorzystanej do przygotowania niniejszego tomu były raporty attachés wojskowych. Zachowały się one w AAN zarówno w zespole Attachaty wojskowe RP, jak i w dokumentacji MSZ oraz placówek. W przypadku braku lub niekompletności źródeł wytworzonych przez cywilny pion dyplomacji stanowią one kapitalne uzupełnienie niniejszej edycji (np. do stosunków polsko-rumuńskich czy polsko-łotewskich).
Konieczność ewakuacji zbiorów w czasie II wojny światowej doprowadziła do rozproszenia pokaźnej części polskich dokumentów dyplomatycznych okresu międzywojennego. Wiele z nich różnymi drogami trafiło do Instytutu Historycznego im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie (od 1965 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego). Kwerenda przeprowadzona w Archiwum tej instytucji przyniosła pożądane efekty. Objęto nią dokumentację Ambasady w Londynie, Ambasady przy Stolicy Apostolskiej oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wykorzystano również telegramy szyfrowe Ambasady w Paryżu, które są przechowywane w Archiwum Instytutu Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Palo Alto[25].
W celu odtworzenia kontaktów pomiędzy Warszawą, Wolnym Miastem Gdańskiem i Ligą Narodów w okresie narastającego kryzysu w stosunkach polsko-gdańskich przeprowadzono badania w Archiwum Państwowym w Gdańsku, gdzie jest przechowywany bogaty i dobrze zachowany zespół Komisarza Generalnego RP w Wolnym Mieście. 
Zdecydowana większość zamieszczonych w tomie materiałów nie była wcześniej publikowana. Może dziwić fakt, że polskie dokumenty dyplomatyczne z 1931 r. w tak niewielkim stopniu przyciągały uwagę edytorów. Opublikowano ledwie kilka raportów dotyczących polsko-radzieckich negocjacji, których celem było podpisanie paktu o nieagresji. Drukiem ogłoszono także pojedyncze dokumenty odnoszące się do polskich koncepcji rozbrojeniowych, wizyty ministra Zaleskiego w Londynie czy polityki gospodarczej. Informacje na temat wcześniejszych edycji tekstów (w jednym przypadku fragmentu dokumentu) podano w przypisach.
Wszystkie zamieszczone w tomie dokumenty opublikowano na podstawie oryginałów przechowywanych w archiwach. Redaktorowi nie udało się odnaleźć projektu paktu o nieagresji, który poseł Stanisław Patek wręczył 23 sierpnia 1931 r. zastępcy ludowego komisarza spraw zagranicznych Lwu Karachanowi. Nie znalazł się zatem wśród podanych dokumentów, mimo że stanowił podstawę kilkumiesięcznych negocjacji zmierzających do zawarcia układu[26].

UWAGI EDYTORSKIE

Zamieszczone w niniejszym tomie dokumenty zostały podane w całości. W jednym przypadku zrezygnowano z publikowania w pełnym brzmieniu obszernego raportu, wybierając jego fragment. Zostało to zaznaczone w nagłówku. 
W podanych dokumentach pozostawiono informację o klauzuli tajności, natomiast zrezygnowano z określenia charakteru pisma (np. „Telegram szyfrowy przychodzący”), a także cech kancelaryjnych (informacji o pieczęciach, stemplach, ilości egzemplarzy, ilości załączników itd.). Zachowano informacje o osobach, które uczestniczyły w przygotowywaniu danego dokumentu. Dotyczy to przede wszystkim notatek wewnętrznych, opracowywanych w Centrali, oraz raportów lub ich części wychodzących z placówek (taką formę zapisu spotkać możemy m. in. w raportach sporządzanych w ambasadzie w Rzymie i poselstwie w Moskwie).W przypisach podano informacje o rozdzielniku, wyłączając jednak rozmaite jednostki Centrali MSZ.
Zgodnie z zasadami przyjętymi dla całej serii nie rozwiązywano skrótów występujących w tekście dokumentów. Ich wykaz znajduje się na końcu tomu. Nie podano również informacji na temat innych miejsc przechowywania dokumentów, odwołując się w metryczce jedynie do źródła, z którego korzystano podczas przygotowywania edycji. 
Każdy dokument poprzedzony jest nagłówkiem zawierającym następujące informacje: numer porządkowy, datę dzienną powstania lub ekspedycji pisma, charakter dokumentu (np. raport, telegram szyfrowy, instrukcja, notatka), dane o wystawcy i adresacie (bez nazwisk, ale z określeniem funkcji). W sytuacji, gdy nie udało się określić dokładnej daty dziennej, podano datę przybliżoną lub umieszczono dokument pod koniec właściwego miesiąca.
Pod dokumentem zamieszczono krótką metryczkę zawierającą informację o miejscu jego przechowywania (nazwa archiwum w skrócie, nazwa zespołu oraz sygnatura). Nie podano numerów kart, ponieważ paginacja – o ile w ogóle istnieje – ulegała w niektórych przypadkach nawet kilkakrotnym zmianom. Zgodnie z zasadą przyjętą dla całej serii nie precyzowano, czy podstawą opracowania danego dokumentu był jego oryginał czy kopia. W zdecydowanej większości podane teksty przygotowano do druku na podstawie maszynopisu, gdy korzystano z rękopisu, informację o tym umieszczono na końcu metryczki.
Przypisy pochodzące od redaktora tomu ograniczono do minimum bez odwoływania się do literatury naukowej czy innych źródeł. W większości
przypadków nie powtarzano informacji zamieszczonych wcześniej. Podawane w przypisach daty dzienne, jeśli nie zaznaczono inaczej, dotyczą 1931 r. Znakami x lub xx zaznaczono oryginalne przypisy sporządzone przez autora lub autorów dokumentu. Nieliczne są przypisy osobowe, informacje o funkcjach pełnionych w 1931 r. przez wymienione w dokumentach postaci zawiera indeks osobowy.
Zgodnie z zasadami serii zastosowano przypisy literowe. Służą one do ukazania ingerencji w treść dokumentu dokonanej współcześnie (dopiski, komentarze, parafy, adnotacje na marginesie, poprawki itd.):

a...a  tak w tekście 
b...b komentarz odręczny
c...codręczna poprawka w tekście lub dopisek
d...dpodkreślenie odręczne
e...ezakreślone na marginesie
f...fpodpis odręczny
g...gpodpis nieczytelny
h...hprzekreślone
i...itekst nieczytelny
j...jznak zapytania

Podając dokumenty do publikacji starano się ograniczyć poprawki do niezbędnego minimum, korygując oczywiste błędy ortograficzne i interpunkcyjne oraz lapsi calami. Należy zaznaczyć, że w 1931 r., mimo kilku prób ujednolicenia, nie było wśród polonistów zgody co do zasad pisowni. Użytkownicy języka pozostawali pod wpływem dwóch głównych szkół językoznawczych: krakowskiej i warszawskiej[27], co skutkowało różnicami w sposobie zapisu, które widoczne są w prezentowanych dokumentach. Zachowano także oryginalną pisownię wielkich i małych liter oraz nazw własnych. To samo dotyczy, często stosowanej, spolszczonej wersji nazwisk obcych. Ich właściwą formę czytelnik znajdzie w indeksie osobowym. 

PODZIĘKOWANIA

Redaktor niniejszego tomu pragnie serdecznie podziękować za pomoc okazaną podczas kwerend archiwalnych panu dr. Andrzejowi Suchcitzowi, kierownikowi Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie, panu Zbigniewowi Stańczykowi, opiekunowi poloników w Archiwum Instytutu Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Palo Alto oraz paniom dr dr Annie Supruniuk i Iwonie Urbańskiej. Podziękowania kieruję do prof. prof. Włodzimierza Borodzieja, Marka Kornata, Wojciecha Materskiego i Jerzego Tomaszewskiego, którzy przyczynili się do opracowania tej edycji źródeł, udzielając fachowych porad i wskazówek. Osobne wyrazy wdzięczności należą się sekretarzowi Komitetu Redakcyjnego, panu Piotrowi Długołęckiemu. 

Mariusz Wołos


__________
[1] P. Łossowski, Dyplomacja Drugiej Rzeczypospolitej: z dziejów polskiej służby dyplomatycznej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1992, s. 78–90; P. Wandycz, Z Piłsudskim i Sikorskim. August Zaleski minister spraw zagranicznych w latach 1926–1932 i 1939–1941, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1999.
[2] Protokół 19-go posiedzenia Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 grudnia 1930 r., AAN, Prezydium Rady Ministrów (dalej PRM), cz. I, 53; Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 2, 15 lutego 1931, s. 16 (tu data mianowania 6 grudnia 1930 r.).
[3] Szerzej na temat zmian personalnych zob. P. Wandycz, MSZ w okresie międzywojennym: odpowiedź na ankietę, „Zeszyty Historyczne”, 1976, t. 268, z. 38, s. 120–155; B. Michel, La formation du Ministère des Affaires étrangères et le personnel diplomatique en Pologne de 1918 à 1939, w: U. von Haustein, G. W. Strobel, G. Wagner (red.), Ostmitteleuropa. Berichte und Forschungen, Klett-Cotta, Stuttgart 1981, s. 403–421.
[4] Wykaz urzędników MSZ zwolnionych względnie przeniesionych w stan nieczynny w czasie od dnia 1 grudnia 1930 do 15 maja 1931 r., AAN, PRM, Rkt. 4, t. 17. Kierownicy placówek otrzymali w styczniu 1931 r. zakaz przyjmowania nowych pracowników kontraktowych; Okólnik nr 2 podsekretarza stanu Józefa Becka z 13 stycznia 1931 r., AAN, Ambasada Bukareszt, 504. 
[5] J. Łaptos, Dyplomaci II RP w świetle raportów Quai d’Orsay, PAX, Warszawa 1993, s. 22; P. Wandycz, Z Piłsudskim i Sikorskim, op. cit., s. 22; J. Majchrowski przy współpracy G. Mazura, K. Stepana (red. nauk.), Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, BGW, Warszawa 1994, s. 114.
[6] W. T. Drymmer, W służbie Polsce, Gryf, Instytut Historii PAN, Warszawa 1998, s. 114–115; W. Skóra, Służba konsularna Drugiej Rzeczypospolitej: organizacja, kadry i działalność, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006, s. 876–877. 
[7] W. Günther, Pióropusz i szpada: wspomnienia ze służby zagranicznej, Księgarnia Polska w Paryżu, Paryż 1963, s. 100 i 116.
[8] Używano także nazwy Wydział Organizacji Międzynarodowych.
[9] Z. Wójcik (przew. kom. red.), Z dziejów polityki i dyplomacji polskiej: studia poświęcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskiego, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1994, s. 8; Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, op. cit., s. 110.
[10] J. Gawroński, Dyplomatyczne wagary, PAX, Warszawa 1965, s. 143–144.
[11] P. Majewski, G. Mazur (red. nauk.), Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939: słownik biograficzny, t. III: K–Ł, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005, s. 320.
[12] I. Werschler, Tadeusz Hołówko życie i działalność: z dziejów obozu belwederskiego, PWN, Warszawa 1984, s. 283.
[13] Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 5, 15 kwietnia 1931, s. 42; S. Łoza (red.), Czy wiesz, kto to jest?, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1938, s. 353 (tu data powołania Biura: 1 sierpnia 1931).
[14] Zmiany personalne, AAN, PRM, Rtk. 4, t. 17.
[15] Zmiany personalne w Centrali MSZ i w urzędach podległych zagranicą, AAN, PRM, Rtk. 4, t. 17; W. Jędrzejewicz, Wspomnienia, oprac. J. Cisek, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1993, s. 200.
[16] W. Michowicz, Organizacja polskiego aparatu dyplomatycznego w latach 1918–1939, w: P. Łossowski (red.) Historia dyplomacji polskiej, t. IV 1918–1939, PWN, Warszawa 1995, s. 35 (tabela 4).
[17] Zmiany personalne w Centrali MSZ i w urzędach podległych zagranicą, AAN, PRM, Rtk. 4, t. 17.
[18] S. Schimitzek, Drogi i bezdroża minionej epoki. Wspomnienia z lat pracy w MSZ 1920–1939, Interpress, Warszawa 1976, s. 336–337.
[19] Ibidem.
[20] M. Wołos, Alfred Chłapowski (1874–1940): biografia ambasadora Polski we Francji, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1999.
[21] M. Nowak-Kiełbikowa, Konstanty Skirmunt: polityk i dyplomata, Neriton: Instytut Historii PAN, Warszawa 1998.
[22] Na temat misji St. Patka w Moskwie: M. Kornat, Posłowie i ambasadorzy polscy w Związku Sowieckim (1921–1939 i 1941–1943), „Polski Przegląd Dyplomatyczny”, t. 4, nr 5 (21), wrzesień–październik 2004, s. 145–157.
[23] W. Michowicz, Aneks II: obsada osobowa polskich placówek dyplomatycznych za granicą (1919–1939), w: P. Łossowski (red.), Historia dyplomacji polskiej, op. cit., s. 628–644.
[24] E. Kołodziej (oprac.), Inwentarz akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie z lat [1915–1917] 1918–1939, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Archiwum Akt Nowych, Warszawa 2000. 
[25] Zob. W. Stępniak, Archiwalia polskie w zbiorach Instytutu Hoovera Uniwersytetu Stanforda, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 1997. 
[26] Jest on znany badaczom, ponieważ został ogłoszony drukiem w: N. Gąsiorowska-Grabowska, I. A. Chrienow (red.), T. Cieślak et. al. (oprac.), Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. V: maj 1926 – grudzień 1932, Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 547–549.
[27] E. Polański, Reformy ortografii polskiej – wczoraj, dziś, jutro, w: „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, z. 60, 2004 r., s. 29–46.


Pliki do pobrania:

    podziel się:
    facebook
    twitter
    gogole+
    linkedin
     
    Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
    Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
    Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij