Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1932

Redaktor tomu: Krzysztof Kania

Warszawa 2011

ISBN 978-83-62453-18-4

Liczba stron: XLVIII + 767 


Kolejny (szesnasty) tom serii wydawniczej Polskie Dokumenty Dyplomatyczne składa się z 316 dokumentów ilustrujących polską politykę zagraniczną w 1932 roku.

Najważniejszym wydarzeniem tego roku była Międzynarodowa Konferencja Rozbrojeniowa, której obrady zainaugurowano 2 lutego w Genewie. W relacjach wielostronnych uwagę zwraca także konferencja w Lozannie, w czasie której zadecydowano o zawieszeniu spłat reparacji wojennych nałożonych po zakończeniu I wojny światowej.

Za najistotniejsze wydarzenie w stosunkach dwustronnych uznać należy podpisanie 25 lipca układu o nieagresji z ZSRR i wynikające z tego faktu konsekwencje dla stosunków z Francją i Rumunią.

W roku 1932 doszło także do zmiany na stanowisku ministra spraw zagranicznych. August Zaleski piastujący ten urząd od roku 1926 został zastąpiony przez dotychczasowego podsekretarza stanu – Józefa Becka.

Podstawę źródłową tomu stanowią materiały zgromadzone w Archiwum Akt Nowych, Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce oraz w Archiwum Państwowym w Gdańsku.

Zdecydowana większość materiałów zamieszczonych w tomie to dokumenty dotychczas niepublikowane.

Tomy zawiera indeks osobowy i rozbudowany indeks rzeczowy, we wstępie zawarto informacje o strukturze i sprawach personalnych w MSZ.

WSTĘP

Do najważniejszych zagadnień w polityce międzynarodowej w 1932 r. zaliczyć należy otwarcie – 2 lutego – obrad Międzynarodowej Konferencji
Rozbrojeniowej w Genewie. Przez cały rok przedstawiono w jej trakcie wiele różnych planów oraz pomysłów dotyczących powszechnego rozbrojenia (np. plan Tardieu, propozycje Hoovera), a 11 grudnia uzgodniono także niemieckie równouprawnienie w dziedzinie zbrojeń. Nie mniej istotnym wydarzeniem była konferencja w Lozannie, która znosiła reparacje wojenne ustanowione po zakończeniu I wojny światowej. Ważnym wydarzeniem był także trwający od września 1931 r. spór chińsko-japoński o Mandżurię i utworzenie na terenach okupowanych przez Japonię marionetkowego państwa Mandżukuo.
Polska dyplomacja najwięcej uwagi poświęcała wydarzeniom mającym miejsce na gruncie genewskim. Przede wszystkim polskim koncepcjom rozbrojeniowym, reelekcji do Rady Ligi Narodów czy minimalizacji konsekwencji rozpatrywanych skarg, składanych przez mniejszości narodowe, głównie Niemców i Ukraińców zamieszkujących Polskę.
Wrelacjach dwustronnych odnotować należy: podpisanie 25 lipca układu o nieagresji z ZSRR – jednego z najważniejszych paktów zawartych przez II Rzeczpospolitą – i wynikające z tego faktu konsekwencje dla stosunków z Rumunią i Francją, nieudane próby poprawy stosunków z Niemcami, trudne relacje z Wolnym Miastem Gdańskiem, których apogeum przypada na połowę czerwca (wpłynięcie kontrtorpedowca „Wicher” do portu gdańskiego), niełatwe kontakty ze Stolicą Apostolską, poprawę stosunków z Łotwą i dobre na niwie wojskowej związki z Czechosłowacją.
Ponadto Polska dyplomacja szczególnie interesowała się sytuacją wewnętrzną w Niemczech, m.in.: wyborami prezydenckimi, zmianami na
stanowisku kanclerza i wzrostem znaczenia partii nazistowskiej. 

STRUKTURA MSZ, PLACÓWKI ZAGRANICZNE

Wpierwszych dziesięciu miesiącach 1932 r. funkcję ministra spraw zagranicznych sprawował nadal August Zaleski. Pod koniec października złożył on dymisję, co doprowadziło do objęcia tego stanowiska, 2 listopada, przez Józefa Becka[1]. Nowym podsekretarzem stanu, 5 listopada, został dotychczasowy poseł w Bukareszcie – Jan Szembek[2].
W1932 r. centrala Ministerstwa Spraw Zagranicznych składała się: Gabinetu Ministra, Wydziału Osobowego, Protokółu Dyplomatycznego, Departamentu Polityczno-Ekonomicznego, Departamentu Administracyjnego oraz Departamentu Konsularnego. 
W skład Gabinetu Ministra wchodziły: Sekretariat Ministra i Radca Prawny. Po objęciu kierownictwa MSZ przez Becka, dotychczasowego dyrektora Gabinetu Mariana Szumlakowskiego zastąpił, 2 listopada, Roman Dębicki[3].
Wydziałem Osobowym, wyodrębnionym z Gabinetu Ministra uchwałą Rady Ministrów z 27 lutego 1931 r., kierował nadal jego tymczasowy naczelnik – Wiktor Tomir Drymmer – podlegający w prostej linii podsekretarzowi stanu, natomiast Dyrektorem Protokołu Dyplomatycznego był Karol Romer[4].
Departament Polityczno-Ekonomiczny składał się z sześciu Wydziałów: Wydziału Organizacji Międzynarodowych (P I)5 z Edwardem Raczyńskim na czele (do 8 listopada6) (referaty: Ligi Narodów, gdański, mniejszościowy[7], komunikacji i transportu, wyznań oraz z jednostki o nazwie – Delegat RP na powszechną Konferencję Rozbrojeniową); Wydziału Zachodniego (P II) z naczelnikiem Józefem Lipskim (referaty: centralno-europejski, zachodni, anglosaski, południowy); Wydziału Wschodniego (P III) z kierownikiem Tadeuszem Schaetzlem (referaty: sowiecki, środkowo-europejski, bałtycki, Bliskiego Wschodu, Dalekiego Wschodu); Wydziału Historyczno-Naukowego (P IV) z przełożonym Henrykiem Mościckim; Wydziału Traktatowego (P V), na czele którego stał Julian Makowski (referaty: umów dwustronnych, umów zbiorowych, kongresów, tłumaczeń) oraz Wydziału Prasowego (P VI) z Wacławem Przesmyckim jako zwierzchnikiem (referaty: polityczny, propagandy). Poza tym w departamencie istniała sekcja o nazwie Radca Ekonomiczny, jej kierownikiem był Antoni Roman[8].
W związku z powołaniem Delegacji RP na Międzynarodową Konferencję Rozbrojeniową zniesione zostało (z dniem 1 lutego 1932 r.), działające przy Departamencie Polityczno-Ekonomicznym, Biuro Prac Przygotowawczych do Międzynarodowej Konferencji Rozbrojeniowej (Biuro Rozbrojeniowe)[9]. Jego szef Tytus Komarnicki został sekretarzem generalnym delegacji polskiej na Międzynarodową Konferencję Rozbrojeniową[10].
Departament Administracyjny MSZ, z pełniącym obowiązki dyrektora Stanisławem Eską, podzielony był na cztery sekcje: Wydział Szyfrów, Wydział Budżetowo-Organizacyjny, Wydział Administracyjno-Gospodarczy oraz Biuro Kontroli Rachunkowości Urzędów Zagranicznych[11].
Departament Konsularny dzielił się na trzy wydziały: Ogólno-Konsularny, Prawno-Konsularny oraz Administracyjno-Konsularny. Jego dyrektorem był Wacław Jędrzejewicz[12].
W 1932 r. nie zmieniła się, w porównaniu do 1931 r., liczba polskich placówek w randze ambasad. Ambasady te funkcjonowały w: Ankarze, Londynie, Paryżu, Rzymie, Waszyngtonie i przy Stolicy Apostolskiej. W grudniu doszło natomiast do dwóch zmian personalnych. W Stanach Zjednoczonych Tytusa Filipowicza zastąpił Stanisław Patek, który do tej pory sprawował funkcję posła w ZSRR[13], natomiast z powodu śmierci Stefana Przezdzieckiego w Rzymie (przy Kwirynale) kierownikiem ambasady w randze chargé d’affaires został Tadeusz Romer[14].
W poselstwach doszło do zmian na Łotwie i w ZSRR. Mirosława Arciszewskiego (przesuniętego do Bukaresztu) i Patka, którzy objęli nowe placówki w grudniu 1932 r., zastąpili w 1933 r. Zygmunt Beczkowicz (Ryga) i Juliusz Łukasiewicz (Moskwa). Z powodu śmierci Franciszka Sokala od 1 kwietnia delegatem RP przy Lidze Narodów w randze chargé d’affaires był Tadeusz Gwiazdoski[15]. 8 listopada miała miejsce nominacja nowego delegata RP przy LN, został nim Edward Raczyński, dotychczasowy szef Wydziału Organizacji (Ustrojów) Międzynarodowych[16]. Jego miejsce 1 stycznia 1933 r. zajął Tadeusz Gwiazdoski[17].
Zmiany miały również miejsce w Komisariacie Generalnym RP w Wolnym Mieście Gdańsku. 11 lutego dotychczasowego komisarza Henryka Strasburgera zastąpił Kazimierz Papée, wcześniej konsul w Królewcu[18].
22 grudnia 1932 r. utworzono nowe poselstwo w Iraku (siedziba placówki w Teheranie), na czele którego stanął poseł w Iranie Stanisław Hampel. 31 grudnia funkcję chargé d’affaires w Egipcie przestał pełnić Juliusz Dzieduszycki[19].

PODSTAWA WYBORU

Dokumenty zamieszczone w niniejszym tomie pochodzą z archiwów znajdujących się w Polsce, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych.
Największa część dokumentów pochodzi z Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN), głównie z takich zespołów jak: Ministerstwo Spraw Zagranicznych 1918–1939, Delegacja RP przy Lidze Narodów w Genewie, Ambasada RP w Berlinie, Ambasada RP w Londynie, Ambasada RP w Waszyngtonie, Poselstwo RP w Belgradzie, Poselstwo RP w Atenach, Poselstwo RP w Meksyku. Znajdują się tam dokumenty zarówno wpływające do centrali MSZ z poszczególnych placówek dyplomatycznych, konsularnych i innych, jak i materiały wytworzone przez poszczególne wydziały Ministerstwa. Wykorzystano również dokumenty pochodzące z Instytutu Hoovera (Uniwersytet Stanforda w Palo Alto), znajdujące się na mikrofilmach w AAN (zespoły: MSZ i Ambasada Londyn).
W tomie zamieszczono szereg raportów attachés wojskowych, które oprócz spraw wojskowych odnoszą się również do zagadnień politycznych.
WAAN zachowały się one m.in. w takich zespołach jak: Attachaty Wojskowe, Sztab Główny, MSZ czy Ambasada RP w Berlinie. Odnalezione dokumenty okazały się niezwykle pomocne w ukazaniu stosunków bilateralnych pomiędzy Polską a Czechosłowacją, Rumunią i Litwą oraz np. radziecko-niemieckich kontaktów wojskowych. Z dokumentów tych dowiadujemy się ponadto o metodach pracy attachés wojskowych oraz skuteczności polskiego wywiadu. 
Kolejne archiwum, z którego pochodzi znaczna część materiału, to Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (IPMS). Kwerendą objęto takie zespoły jak: Ambasada Londyn, Ambasada Watykan, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Delegat RP przy Lidze Narodów w Genewie i Kolekcja Jana Szembeka. Z IPMS pochodzą również wykorzystane, a znajdujące się w zespole Ambasady w Londynie telegramy szyfrowe. 
W celu pełnego ukazania relacji między Warszawą a Wolnym Miastem Gdańskiem i Ligą Narodów zdecydowano o przeprowadzeniu kwerendy w Archiwum Państwowym w Gdańsku (APG), gdzie znajduje się dobrze zachowany zespół Komisarza Generalnego RP w Wolnym Mieście. 
Wiele cennych doniesień, które znalazły swoje miejsce w niniejszym tomie, pochodzi z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce (IJPA), a dokładnie z zespołów Archiwum Józefa Lipskiego i Archiwum Michała Sokolnickiego. 
Ponadto w tomie zamieszczono dokument z Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie/Rembertowie (CAW) opublikowany wcześniej w pracy Jana Jacka Bruskiego[20].
Wyjaśnienia wymaga publikacja dokumentu nr 196 (polsko-radziecki pakt o nieagresji). Dokument został zamieszczony w tomie nie na podstawie dostępnych w archiwum egzemplarzy w języku francuskim (AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 51 i AAN, Delegacja RP przy Lidze Narodów w Genewie, 134), lecz w oparciu o tekst w języku polskim ogłoszony w Dzienniku Ustaw. 
Materiały znajdujące się w powyższych archiwach zachowały się w stanie dobrym. Widoczny, z małymi wyjątkami, jest brak dokumentów dotyczących pośrednio (np. akcja prometejska) lub bezpośrednio ZSRR. Dokumenty te albo uległy zniszczeniu podczas II wojny światowej, albo przechowywane są w niedostępnych dla polskich historyków archiwach Federacji Rosyjskiej. 
Dokumenty zamieszczone w niniejszym tomie opublikowano na podstawie materiałów znajdujących się w wymienionych powyżej archiwach. Wszystkie – z wyjątkiem załącznika do dok. nr 42 i dokumentów nr 196, 208, 250, 266 i 277 – to inedita.

UWAGI EDYTORSKIE

Zdecydowana większość dokumentów zamieszczonych w niniejszym tomie to materiały opublikowane w całości. Wyjątek stanowią dokumenty nr 35, 62, 70, 72, 182 i 303, przy których zamieszczono wzmiankę: (fragment) – oznaczając opuszczenia nawiasem kwadratowym oraz podając w przypisie informację o pominiętych treściach dokumentu. Wyjaśnienia wymaga publikacja materiałów pochodzących z tygodnika „Przegląd Informacyjny Polska a Zagranica”. Z informacji zamieszczanych na łamach tego periodyku wybrano te najbardziej wartościowe i interesujące, mające szczególną wagę i znaczenie dla polskiej polityki zagranicznej. W główce zaznaczono, że jest to fragment wielostronicowego numeru, rezygnując z zamieszczania w przypisie informacji o pominiętych treściach konkretnego numeru (dotyczy dokumentów nr 11, 23, 32, 55, 82, 191, 246 i 283).
W podanych dokumentach zachowano informację o klauzuli tajności, natomiast zrezygnowano z takich elementów jak „depesza szyfrowa przychodząca” czy „Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej”. Zaniechano również przytaczania cech kancelaryjnych, tj. stempli, pieczęci, formuły „za zgodność”, informacji o liczbie załączników, egzemplarzy oraz informacji o kopiach czy odpisach etc.
Pozostawiono natomiast informacje o osobach uczestniczących w pracach nad powstawaniem konkretnego dokumentu. W przypisach zamieszczono informacje o rozesłaniu dokumentu poza Centralę (do placówek, innych ministerstw czy do Sztabu Głównego). 
Zgodnie z zasadami przyjętymi dla całej serii nie rozwiązywano skrótów występujących w dokumentach. Ich wykaz znajduje się na końcu tomu. Nie podano również informacji na temat ewentualnych innych miejsc przechowywania publikowanych dokumentów, odwołując się jedynie do egzemplarza zamieszczonego w tomie.
Dokumenty ułożono chronologicznie.W„główkach” zawarto następujące informacje: numer porządkowy, dokładną datę dzienną powstania pisma – jeśli nie można było jej ustalić, w nawiasie kwadratowym podawano datę przybliżoną, charakter dokumentu (np. raport, instrukcja, telegram, okólnik, notatka), dane o wystawcy i adresacie (bez nazwisk, z wyjątkiem dokumentów nr 5 i 300, ale z określeniem sprawowanych funkcji). Natomiast przy szyfrogramach kierowanych do MSZ zrezygnowano z każdorazowego podawania odbiorcy, ponieważ centrala była głównym adresatem szyfrogramów. 
Wyjaśnienia wymagają dokumenty przesyłane przez delegację na Międzynarodową Konferencję Rozbrojeniową w Genewie (MKR). Postanowiono używać danych wystawcy zgodnie z posiadanym statusem na MKR (np. gen. Stanisław Burhardt-Bukacki, który był reprezentantem Wojska Polskiego na konferencji rozbrojeniowej, podawany jest jako zastępca przewodniczącego delegacji polskiej). Wyjątek stanowi osoba Augusta Zaleskiego, który opisywany jest jako minister spraw zagranicznych (przewodniczący delegacji polskiej w Genewie).
Metryczka dokumentu zawiera informacje o miejscu jego przechowywania (skrót nazwy archiwum i zespołu oraz sygnaturę). Nie podano numerów kart, ponieważ paginacja, o ile w ogóle istnieje (dotyczy archiwów znajdujących się poza granicami Polski) ulegała często zmianom. Nie określano, czy podstawą opracowania danego dokumentu był jego oryginał czy kopia. W zdecydowanej większości prezentowane dokumenty to maszynopisy, gdy korzystano z rękopisu, informację o tym umieszczono w metryczce.
Przypisy ograniczono do niezbędnego minimum. W tomie brak jest odniesień do literatury naukowej, a przytaczane edycje źródłowe odnoszą się wyłącznie do zamieszczonych w przypisie cytatów, w większości aktów prawnych. Oryginalne przypisy oznaczono literami x, xx itd. i umieszczono je między przypisami odredakcyjnymi. 
Nie tłumaczono dokumentów pisanych w językach obcych, decydując się na publikację w języku, w jakim zostały wytworzone. Nie ingerowano w styl dokumentu. Zgodnie z zasadami serii współczesne dokumentowi komentarze czy odręczne dopiski zaznaczono przypisami literowymi:
a...a  tak w tekście 
b...b komentarz odręczny
c...codręczna poprawka w tekście lub dopisek
d...dpodkreślenie odręczne
e...ezakreślone na marginesie
f...fpodpis odręczny
g...gpodpis nieczytelny
h...hprzekreślone
i...itekst nieczytelny
j...jznak zapytania

Poprawki w tekście ograniczono do minimum, korygując oczywiste pomyłki, błędy literowe, ortograficzne, interpunkcyjne, zgodnie z zasadami pisowni obowiązującymi w 1932 r. Zachowano oryginalną pisownię wielkich i małych liter, nazw własnych oraz spolszczoną formę niektórych nazwisk obcych. Właściwą pisownię zawiera, umieszczony na końcu, indeks osobowy. Nieliczne uzupełnienia dokumentów bądź wstawki odredakcyjne podawano w nawiasach kwadratowych.

PODZIĘKOWANIA

Redaktor tomu pragnie serdecznie podziękować pracownikom Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (kierownikowi archiwum dr. Andrzejowi Suchcitzowi oraz jego zastępczyni, pani Jadwidze Kowalskiej). Dużą pomoc okazali mu również: dr Tomasz Rabant (Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku), dr hab. Jan Jacek Bruski (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie), Paweł Libera (AAN) oraz Xavier Rey (radca w wiedeńskim przedstawicielstwie Francji przy Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie). Podziękowania kieruję również do prof. Włodzimierza Borodzieja i prof. Stanisława Żerki oraz sekretarza Komitetu Redakcyjnego, Piotra Długołęckiego, którzy przyczynili się do opracowania tej edycji źródeł, udzielając fachowych porad i wskazówek. 
Osobne podziękowania winien jestem prof. Mariuszowi Wołosowi, który na każdym etapie powstawania niniejszego tomu służył mi swoją wiedzą i doświadczeniem, zawsze znajdując czas na dyskusję związaną z selekcją i doborem zebranego materiału archiwalnego.

Krzysztof Kania


__________
[1] Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 22, 15 listopada 1932, s. 182; P. Wandycz, Z Piłsudskim i Sikorskim. August Zaleski minister spraw zagranicznych w latach 1926–1932 i 1939–1941, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1999, s. 130–147.
[2] T. Komarnicki (oprac.), Diariusz i Teki Jana Szembeka (1935–1945), t. I, Polski Ośrodek Naukowy w Londynie, London 1964, s. VIII. Józef Łaptos podaje, że Jan Szembek, pełniąc funkcję podsekretarza stanu, był jednocześnie dyrektorem Departamentu Polityczno-Ekonomicznego, w: J. Łaptos, Dyplomaci II RP w świetle raportów Quai d’Orsay, PAX, Warszawa 1993, s. 29–30, ale inne źródła tego nie potwierdzają, zob. m.in. Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1933 r., Klub Urzędników Polskiej Służby Zagranicznej, Warszawa 1933, s. 138.
[3] „Gazeta Warszawska”, nr 337, 4 listopada 1932, s. 1; Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 22, 15 listopada 1932, s. 189; W. Michowicz, Organizacja polskiego aparatu dyplomatycznego w latach 1918–1939, w: P. Łossowski (red.), Historia dyplomacji polskiej, t. IV: 1918–1939, PWN, Warszawa 1995, s. 49; J. Łaptos, Dyplomaci II RP w świetle raportów Quai d’Orsay, op. cit., s. 30.
[4] Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1932 r., Stowarzyszenie Samopomoc Urzędników Polskiej Służby Zagranicznej, Warszawa 1932, s. 125–126.
[5] Zwanego także Wydziałem Ustrojów Międzynarodowych.
[6] Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 22, 15 listopada 1932, s. 189. Inne źródła podają, że miało to miejsce 4 listopada; „Gazeta Warszawska”, nr 338, 5 listopada 1932, s. 1.
[7] Przypadkowo pominięty w Roczniku służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1932 r., op. cit. Występuje zarówno w 1931, jak i 1933 r.; zob. M. Wołos (red.), Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1931, PISM, Warszawa 2008, s. X; Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1933 r., op. cit., s. 139.
[8] Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1932 r., op. cit., s. 128–136; Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1933 r., op. cit., s. 139–143; Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 4, 1 kwietnia 1931, s. 32–33; W. Michowicz, Organizacja polskiego aparatu dyplomatycznego w latach 1918–1939, op. cit., s. 35 (tabela 4).
[9] Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 3, 1 lutego 1932, s. 63.
[10] W. Michowicz, Genewska Konferencja Rozbrojeniowa 1932–1937 a dyplomacja polska, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1989, s. 143.
[11] Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1932 r., op. cit., s. 140–145; Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 4, 1 kwietnia 1931, s. 33.
[12] Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1932 r., op. cit., s. 136–139; W. Michowicz, Organizacja polskiego aparatu dyplomatycznego w latach 1918–1939, op. cit., s. 35 (tabela 4).
[13] Listy odwoławcze dla Stanisława Patka przygotowano 10 grudnia, a przekazano 11 grudnia. Poseł wyjechał z Moskwy 17 grudnia lub krótko po 17 grudnia 1932 r., ale oficjalnie pełnił obowiązki do 31 grudnia tegoż roku; AAN, MSZ, 945, k. 13–14; . M. Gmurczyk-Wrońska (wstęp, wybór i oprac. dok.), Stanisław Patek. Raporty i korespondencja z Moskwy (1927–1932), Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 2010, s. 469; W. Michowicz, Aneks II: obsada osobowa polskich placówek dyplomatycznych za granicą (1919–1939), w: P. Łossowski (red.), Historia dyplomacji
polskiej, op. cit., s. 639, 644.
[14] Raport Tadeusza Romera z 21 grudnia 1932 r., AAN, MSZ, 260, k. 34–39.
[15] Polski słownik biograficzny, t. XL, PAN: PAU, Warszawa–Kraków 2000–2001, s. 17.
[16] Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nr 22, 15 listopada 1932, s. 189.
[17] S. Schimitzek, Drogi i bezdroża minionej epoki. Wspomnienia z lat pracy w MSZ (1920–1939), Interpress, Warszawa 1976, s. 415.
[18] Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1999, s. 283.
[19] W. Michowicz, Aneks II: obsada osobowa polskich placówek dyplomatycznych za granicą (1919–1939), op. cit., s. 631, 633.
[20] J.J. Bruski (wybór i oprac.), Hołodomor 1932–1933. Wielki Głód na Ukrainie w dokumentach polskiej dyplomacji i wywiadu, PISM, Warszawa 2008, s. 129–130.



Pliki do pobrania:

    podziel się:
    facebook
    twitter
    gogole+
    linkedin
     
    Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
    Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
    Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij