Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1933

Redaktor tomu: Wojciech Skóra
Współpraca Piotr Długołęcki

Warszawa 2015

ISBN 978-83-64895-49-4

Liczba stron: LXVI + 899 

Tom Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1933 jest 22. tomem opublikowanym w ramach serii PDD. Zawiera on 384 archiwalne dokumenty, które ilustrują działania polskiej dyplomacji w 1933 roku. Najwięcej uwagi poświecono stosunkom polsko-niemieckim, które uległy znaczącej zmianie po objęciu władzy w Niemczech przez Adolfa Hitlera. Niebagatelny wpływ na ich kształt wywierała również sytuacja w Wolnym Mieście Gdańsku, będąca także elementem działań międzynarodowych, związanych m.in. ze zmianą na stanowisku wysokiego komisarza Ligi Narodów w Gdańsku.

Wiele miejsca poświęcono również kwestii podpisania tzw. paktu czterech, a szereg dokumentów opublikowanych w tomie ukazuje krytyczne stanowisko władz polskich wobec tej inicjatywy. Bogato także udokumentowano działania Warszawy, które zaowocowały podpisaniem w Londynie konwencji o definicji agresora.

Znaczna część publikowanych archiwaliów dotyczy działań polskiej dyplomacji na forum Ligi Narodów, podejmowanych wobec fiaska Międzynarodowej Konferencji Rozbrojeniowej i wycofania się Niemiec z prac Ligi.

Zdecydowana większość zawartych w tomie dokumentów to materiały tajne, dotychczas niepublikowane. Podstawę źródłową tomu stanowią dokumenty przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz materiały Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie. W tomie znalazły się również archiwalia z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce, a także akta Instytutu Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Stanach Zjednoczonych (na podstawie mikrofilmów dostępnych w AAN). Dodatkowo w tomie umieszczono pojedyncze materiały z Centralnego Archiwum Wojskowego oraz Archiwum Państwowego w Gdańsku, a także dokumenty z Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce.

Poza dokumentami, wstępem, regestami (zawierającymi, krótki opis każdego z dokumentów) w skład tomu wchodzą także indeksy: osobowy i rzeczowy ułatwiające odszukanie potrzebnych informacji. Dokumenty publikowane w tomie ułożone zostały w porządku chronologicznym.


WSTĘP

Sytuacja międzynarodowa i polska polityka zagraniczna w 1933 r.

Rok 1933 zapoczątkował gwałtowne zwroty w sytuacji politycznej Europy. 30 stycznia Adolf Hitler został kanclerzem Niemiec i jednym z jego głównych żądań była rewizja postanowień Traktatu Wersalskiego. Próby stworzenia nowych gwarancji bezpieczeństwa w Europie przez inicjatywę tzw. paktu czterech spełzły na niczym. Podobnie nieskuteczne okazały się Międzynarodowa Konferencja Rozbrojeniowa i Liga Narodów. 14 października Niemcy wycofały się z prac konferencji, pięć dni później wystąpiły z Ligi.
Na tle tych przemian polityka polska zmierzała do podkreślania samodzielności wobec sojuszniczej Francji i dystansowania się od organizacji międzynarodowych. Koniunktura polityczna dla Polski była w 1933 r. korzystna, głównie z powodu rozejścia się dróg Niemiec i ZSRR. Większy nacisk kładziono w tej sytuacji na porozumienia bilateralne – w poważniejszym stopniu zależne od decyzji Warszawy. Zasadniczy przełom w polityce zagranicznej Polski dokonał się w stosunkach z Niemcami – wola ku temu była obopólna. Ich zaostrzenie z początku roku udało się szybko przezwyciężyć i doprowadzić do zbliżenia, które znalazło wyraz w deklaracji o niestosowaniu przemocy, podpisanej ostatecznie w styczniu następnego roku. Niebagatelny wpływ na polsko-niemieckie relacje wywierała także sytuacja w Wolnym Mieście Gdańsku.
W 1933 r. nastąpiło dalsze ochłodzenie stosunków między Polską a Francją. Silnym katalizatorem były odmienne stanowiska obu państw wobec projektu paktu czerech, a później postępujące polepszenie kontaktów polsko-niemieckich. Relacje z ZSRR uległy natomiast poprawie. Wpłynęła na nie dodatkowo współpraca Warszawa–Moskwa dotycząca konwencji o definicji agresji, która przyczyniła się także do wzmocnienia w Europie przekonania, że Polska może być samodzielnym graczem.
Stosunki z Czechosłowacją mimo przejściowej poprawy jeszcze w tym samym roku wróciły do punktu wyjścia. Z kolei w relacjach z sojuszniczą Rumunią coraz bardziej widoczne były rozbieżności pomiędzy Warszawą a Bukaresztem wynikające z działań ministra Nicolae Titulescu. Wyraźnemu pogorszeniu – ze względu na wspomnianą koncepcję paktu czterech – uległy także stosunki z Włochami.
Rok 1933 zakończył się zgłoszeniem (ostatecznie niezrealizowanego) projektu zawarcia polsko-radzieckiej deklaracji, która miała gwarantować niezawisłość państw bałtyckich.

Struktura MSZ. Centrala i placówki zagraniczne

Na czele resortu stał Józef Beck, piastujący stanowisko ministra spraw zagranicznych od 2 listopada 1932 r. Podejmowanie zasadniczych decyzji w polityce zagranicznej i wybór kandydatów na najważniejsze stanowiska w MSZ należały jednak do Józefa Piłsudskiego, formalnie ministra spraw wojskowych[1]. Beck, jak wynika z jego wypowiedzi i zachowanych dokumentów, był w tych kwestiach osobą przekazującą i realizującą dyrektywy marszałka. Więzy zaufania, szacunku i podległości opartej na autorytecie łączące obu sterników polskiej polityki zagranicznej sprawiały, że pomimo nieprzewidzianego w konstytucji mechanizmu kierownictwo MSZ było spójne. Zastępcą ministra Becka był podsekretarz stanu Jan Szembek, piastujący to stanowisko od 5 listopada 1932 r.; dyplomata znacznie bardziej doświadczony od swojego zwierzchnika.
Struktura urzędu centralnego MSZ nie uległa w 1933 r. większym zmianom. Od 1927 r. składał się z Gabinetu Ministra i trzech departamentów, które dzieliły się na wydziały.
Ścisłe otoczenie ministra Becka objęło stanowiska wraz ze swoim przełożonym. Gabinet Ministra (symbol: G.M.), na którego czele od 2 listopada 1932 r. stali dyrektor Roman Dębicki i wicedyrektor Seweryn Sokołowski, początkowo składał się z Sekretariatu Ministra (S.M.)[2], Wydziału Szyfrów (G.M.S.)[3], biura Radcy Prawnego (R.Pr.), Protokołu Dyplomatycznego (P.D.)[4] i Wydziału Osobowego (W.O.). W kwietniu do Gabinetu włączono Bibliotekę i Archiwum MSZ, a pod koniec roku także Sekretariat Departamentu Polityczno-Ekonomicznego kierowany przez Stefana Lubomirskiego – pod nazwą referatu politycznego (G.M.P.). Od 1 grudnia 1933 r. Gabinet składał się z czterech referatów: politycznego (podległego dyrektorowi G.M.) oraz szyfrów, archiwalnego i funduszu specjalnego (podlegających wicedyrektorowi Gabinetu). Wtedy też rozstrzygnięto, że pracownicy gabinetu będą obsługiwać zarówno ministra, jak i podsekretarza stanu[6].
W realizacji polityki zagranicznej Polski główną rolę odgrywał jednak Departament Polityczno-Ekonomiczny (D.P.). Stanowisko dyrektora departamentu nie zostało obsadzone, co okazało się rozwiązaniem trwałym i prawdopodobnie wynikającym ze stylu kierowania resortem przez ministra Becka. Z tego powodu wzrosło znaczenie naczelników wydziałów (od 1934 r. w randze wicedyrektorów departamentu). Na czele Wydziału Organizacji Międzynarodowych (P.I.) stał od początku 1933 r. Tadeusz Gwiazdoski. Jego zastępcą od 6 marca 1933 r. był Michał Łubieński. W skład wydziału wchodziły referaty: Ligi Narodów (P.I.L.), spraw mniejszościowych (P.I.M.), gdański (P.I.G.), wyznań (P.I.W.) oraz spraw komunikacyjnych i granicznych (P.I.K.). Osobną komórką organizacyjną była utworzona w 1932 r. Delegacja na Konferencję Rozbrojeniową, na której czele stał Tytus Komarnicki.
Najważniejszą w 1933 r. częścią Departamentu Polityczno-Ekonomicznego był Wydział Zachodni (P.II.). Jego pracami od 1928 r. kierował Józef Lipski, we wrześniu zastąpiony przez Józefa Potockiego. Wydział składał się z czterech referatów: centralno-europejskiego (kierownik Tadeusz Kunicki), anglosaskiego (kierownik Wiktor Podoski), zachodniego (kierownik Konstanty Jeleński) i południowego (kierownik Witold Kozłowski).
Naczelnikiem Wydziału Wschodniego (P.III.) był Tadeusz Schätzel, podobnie jak Beck były oficer wywiadu polskiego, o doświadczeniach attaché wojskowego. W skład wydziału wchodziły referaty: sowiecki (kierownik Zygmunt Mostowski), Środkowej Europy (kierownik Jan Pawlica), bałtycki (kierownik Tadeusz Perkowski), Dalekiego Wschodu (kierownik Henryk Zaniewski) oraz Bliskiego Wschodu (kierownik Aleksander Zawisza).
Na czele Wydziału Traktatowego (P.V., jak wcześniej wspomniano Wydział Historyczno-Naukowy, P.IV., został zlikwidowany) stał Julian Makowski, wybitny znawca prawa międzynarodowego. Wydział tworzyły cztery referaty: umów dwustronnych, umów zbiorowych, kongresów oraz tłumaczeń.
Wydział Prasowy (P.VI.) był kierowany przez Wacława Przesmyckiego oraz dwóch zastępców Wacława Czosnowskiego i Emila Rueckera. W jego skład wchodziły cztery referaty: polityczny, propagandowy, naukowy i ogólny. Osobną komórką było biuro biuletynu prasowego MSZ, prowadzone przez Aharona Frenkiela. 
Odrębną jednostką Departamentu był Radca Ekonomiczny (R.E.). Funkcję tę pełnił Antoni Roman, podlegało mu sześcioro urzędników.
Na czele Departamentu Konsularnego (D.K.) stał początkowo Wacław Jędrzejewicz, a od 15 września Wiktor Tomir Drymmer, wcześniej oficer zawodowy (również wywiadu wojskowego). Drymmer był jednocześnie naczelnikiem Wydziału Osobowego MSZ i szefem Biura Personalnego Prezydium Rady Ministrów. Połączenie tych stanowisk uczyniło z niego kluczową postać odpowiadającą za funkcjonowanie MSZ jako zespołu urzędników państwowych[7].
W pierwszych miesiącach 1933 r. Departament Konsularny składał się z wydziałów Ogólno-Konsularnego (K.I.), Prawno-Konsularnego (K.II.) i Administracyjno-Konsularnego (K.III.). Od 1 kwietnia pierwszy z nich podzielono na dwa: Polityki Emigracyjnej (E.I.) i Polaków Zagranicą (E.II.). Tym samym sprawy Polaków za granicą, bez względu na ich obywatelstwo, znalazły się w niemal wyłącznej kompetencji służby konsularnej[8]. Dwa kolejne wydziały (K.II. i K.III.) połączono w jeden Wydział Opieki Prawnej (E.III.).
Departament Administracyjny (D.A.) odpowiadał za finansowe i techniczne aspekty działalności MSZ jako urzędu. Jego pracami kierował Stanisław Eska, od 1 października zastąpił go Stanisław Schimitzek. Departament składał się z Wydziału Budżetowo-Organizacyjnego (A.II.)[9], Wydziału Gospodarczego (A.III.) oraz Biura Kontroli Rachunkowości Urzędów Zagranicznych (K.Z.)[10].
Mimo że rok 1933 był pierwszym pełnym rokiem urzędowania ministra Becka, zmian wśród kierowników placówek dyplomatycznych było niewiele. Nie uległa też zmianie ich liczba i ranga.

Tabela: Placówki dyplomatyczne Polski w 1933 r. i ich kierownicy

Ranga placówki

Siedziba placówki

Kierownik

Ambasady

Ankara

Kazimierz Olszowski
(od 1 czerwca Jerzy Potocki)

Londyn

Konstanty Skirmunt

Paryż

Alfred Chłapowski

Rzym

Tadeusz Romer
(od 3 lipca Alfred Wysocki)

Stolica Apostolska

Władysław Skrzyński

Waszyngton

Stanisław Patek

Poselstwa

Ateny

Paweł Jurjewicz

Belgrad

Władysław Schwartzburg-Günther

Berlin

Alfred Wysocki
(od 3 lipca Józef Lipski)

Berno

Jan Modzelewski

Bruksela

Tadeusz Jackowski

Budapeszt

Stanisław Łepkowski

Buenos Aires

Władysław Mazurkiewicz

Bukareszt

Mirosław Arciszewski

Haga

Wacław Babiński

Helsinki (Helsingfors)

Franciszek Charwat

Kair

Tadeusz Jaroszewicz
(od 20 maja, wcześniej wakat)

Kopenhaga

Michał Sokolnicki

Lizbona

Jan Perłowski
(od 10 czerwca Marian Szumlakowski)

Madryt

Jan Perłowski

Meksyk

Zygmunt Merdinger

Moskwa

Juliusz Łukasiewicz

Oslo

Władysław Neuman

Praga

Wacław Grzybowski

Rio de Janeiro

Tadeusz Grabowski

Ryga

Zygmunt Beczkowicz

Sofia

Adam Tarnowski

Szanghaj

Jerzy Barthel de Weydenthal

Sztokholm

Konstanty Rozwadowski

Tallin

Konrad Libicki
(od 5 lipca Jan Starzewski)

Teheran

Stanisław Hempel

Tokio

Antoni Jażdżewski
(od 10 czerwca Michał Mościcki)

Wiedeń

Michał Mościcki
(od 1 października Jan Gawroński)

Placówki o charakterze specjalnym

Gdańsk – Komisariat Generalny

Kazimierz Papée

Genewa – Delegacja przy Lidze Narodów

Edward Raczyński

Katowice – Górnośląska Komisja Mieszana i Trybunał Rozjemczy Polsko-Niemiecki

Leon Babiński (przedstawiciel państwa),
Kajetan Morawski-Dzierżykraj (sekretarz komisji mieszanej)

Źródło: Rocznik Służby Zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1933 r., Warszawa 1933; Rocznik Służby Zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1934 r., Warszawa 1934.

Podstawa wyboru i zasady edycji

Wybierając dokumenty do publikacji, skoncentrowano się na problematyce politycznej. Zagadnienia konsularne, ekonomiczne, wojskowe czy kulturalne uwzględniono w mniejszym stopniu. Zasadniczo pomijano teksty traktatów i raporty prasowe. O zawartości tomu decydowały też ograniczenia wynikające z luk w zachowanym materiale. Niektóre kierunki polskiej polityki zagranicznej zostały więc udokumentowane w mniejszym stopniu, niż wynikałoby z ich znaczenia dla polskiej polityki zagranicznej.
Dokumenty wchodzące w skład tomu pochodzą z archiwów znajdujących się w Polsce, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, co odzwierciedla złożone, nierzadko dramatyczne losy spuścizny polskiego MSZ[11]. 
Najwięcej dokumentów odnaleziono w warszawskim Archiwum Akt Nowych, w zespołach: Ministerstwo Spraw Zagranicznych 1918–1939, Ambasada RP w Berlinie, Ambasada RP w Londynie i Delegacja RP przy Lidze Narodów w Genewie. W mniejszym stopniu wykorzystano dokumenty odnalezione w spuściznach polskich placówek dyplomatycznych w Atenach, Budapeszcie, Moskwie, Paryżu, Pradze, Rzymie, Wiedniu oraz w zespole Sztab Główny (Wojska Polskiego). Część materiałów pochodzi z mikrofilmów przekazanych do AAN przez Instytut Hoovera (Uniwersytet Stanforda, USA), z zespołów: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ambasada RP w Londynie i Ambasada RP w Waszyngtonie oraz z zespołów poselstw w Bukareszcie i Kopenhadze[12].
W zbiorach krajowych interesujące dokumenty odnaleziono w Archiwum Państwowym w Gdańsku, w obszernym zespole Komisarz Generalny RP w Gdańsku. Wykorzystano też materiały z Centralnego Archiwum Wojskowego w Rembertowie (zespół Oddział II Sztabu Głównego/Generalnego Wojska Polskiego), opublikowane wcześniej w pracach Jana Jacka Bruskiego i Roberta Kuśnierza.
Spośród zagranicznych najważniejsze okazały się zbiory Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie (zespoły Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ambasada RP w Londynie, Ambasada RP w Watykanie, Delegat RP przy Lidze Narodów w Genewie). Nieco mniejsze znaczenie miało archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce, z siedzibą w Nowym Jorku. Wykorzystano tamtejsze kolekcje (archiwa) Józefa Lipskiego, Romana Dębickiego, Leona Orłowskiego, Józefa Piłsudskiego i Michała Sokolnickiego. Jeden dokument pochodzi ze zbiorów Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce (Polish Institute of Arts and Sciences of America), z zespołu Poselstwo Rio de Janeiro[13].
W zbiorze wykorzystano ponadto opracowania zamieszczone w wewnątrzministerialnym biuletynie „Przegląd Informacyjny Polska a Zagranica”, powielanym w 1933 r. w liczbie 57 numerowanych egzemplarzy (z klauzulą „ściśle tajne”), które następnie rozsyłano do najwyższych władz kraju, kierownictwa MSZ i części placówek zagranicznych MSZ[14]. Można przypuszczać, że zostały sporządzone przez pracowników Wydziału Prasowego MSZ na podstawie raportów urzędników resortu. Fragmenty obszernych numerów biuletynu (ostatni z 1933 r., wydany 30 grudnia, kończył się stroną 1419) wykorzystano w przypadkach, jeśli na temat danego wydarzenia nie udało się odnaleźć wiadomości bezpośrednich w archiwaliach albo gdy były one szczątkowe.
Większość zamieszczonych w tomie materiałów nie była wcześniej publikowana. Jeśli dokument został wcześniej wydany drukiem, informację umieszczono pod tekstem dokumentu, zapis bibliograficzny podając w wersji skróconej. Zastosowano następujące skróty:

– DDPPZ – T. Jędruszczak, M. Nowak-Kiełbikowa (red.), Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, t. 2: 1933–1939, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1996;

– Diplomat in Berlin – W. Jędrzejewicz (red.), Diplomat in Berlin 1933–1939. Papers and Memoirs of Józef Lipski – Ambassador of Poland, Columbia University Press, New York – London 1968;

– DMPR – E. Basiński i in. (red.), Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. 6: 1933–1938, Książka i Wiedza, Warszawa 1967;

– DTJS – T. Komarnicki (oprac.), Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), t. I, Polski Ośrodek Naukowy w Londynie, Londyn 1964;

Genewska Konferencja – W. Michowicz, Genewska Konferencja Rozbrojeniowa 1932–1937 a dyplomacja polska, Uniwersytet Łódzki, Łódź 1989;

Geneza polsko-niemieckiej deklaracji – K. Lapter, Dokumenty dotyczące genezy polsko-niemieckiej deklaracji o niestosowaniu przemocy z 26.I.1934 (Z archiwum Józefa Lipskiego), „Studia z Najnowszych Dziejów Powszechnych”, t. 5, Warszawa 1963;

Hołodomor – J.J. Bruski (wybór i oprac.), Hołodomor 1932–1933. Wielki Głód na Ukrainie w dokumentach polskiej dyplomacji i wywiadu, PISM, Warszawa 2008;

Obóz koncentracyjny w Dachau – J. Tomaszewski, Siedemdziesiąt pięć lat temu powstał obóz koncentracyjny w Dachau... (raporty konsularne), „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 4, s. 131–132;

Pakt Piłsudski–Hitler – K. Lapter, Pakt Piłsudski–Hitler. Polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934 roku, Książka i Wiedza, Warszawa 1962;

– PBK – tzw. Polska Biała Księga w wersjach językowych: francuskiej (Les relations polono-allemagnes et polono-soviétiques au cours de la période 1933–1939. Recueil de documents officiels, Flammarion, Paris 1940), angielskiej (Official Documents Concerning Polish-German and Polish-Soviet Relations 1933–1939. The Polish White Book, Roy–Publishers, New York [1940]) i niemieckiej (Die polnisch-deutschen und die polnisch-sowjetrussischen Beziehungen im Zeitraum von 1933 bis 1939. Dokumente und Urkunden zum Kriegsausbruch, Basel 1940), o wspólnej numeracji dokumentów;

Pomór – R. Kuśnierz, Pomór w „raju bolszewickim”. Głód na Ukrainie w latach 1932–1933 w świetle polskich dokumentów dyplomatycznych i dokumentów wywiadu, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008;

Referaty: Francja – H. Chałupczak i E. Kołodziej (oprac.), Zjazdy i konferencje konsulów polskich we Francji. Protokoły i referaty 1931–1938, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2009;

Referaty: ZSRR – E. Kołodziej, M. Mazur, T. Radzik (opr.), Zjazdy konsulów polskich w ZSRR. Protokoły i referaty 1927–1934, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2011;

Wielki Głód – Wielki Głód na Ukrainie 1932–1933, t. 7 [Golodomor v Ukraïni 1932–1933, t. 7], Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu et al., Warszawa–Kijów 2008.

Opracowanie dokumentów

Do druku przyjęto 385 dokumentów, dodatkowo pewna ich liczba została umieszczona – we fragmentach lub w całości – w przypisach. Stosowano zasadę publikowania wyłącznie na podstawie oryginałów. Zgodnie z regułami serii tom nie zawiera dokumentów publikowanych jedynie na podstawie przedruków z wcześniejszych edycji.
Dokumenty ułożono w porządku chronologicznym. Nie w każdym przypadku udało się ustalić dokładną datę ich wytworzenia. Notatki z rozmów pozbawione dokładnej daty spisania są opatrzone datą przybliżoną umieszczoną w nawiasie kwadratowym, z reguły po dniu, w którym odbyła się rozmowa.
W główce dokumentu podano dzienną datę sporządzenia, jego charakter (np. instrukcja, telegram, okólnik itp.), autora i adresata oraz główny problem poruszany w piśmie. W przypadku dokumentów skierowanych do centrali rezygnowano z podawania adresata. Nie zamieszczono numerów kart, gdyż paginacja często ulega zmianie, a w niektórych archiwach w ogóle nie jest stosowana. Nie zaznaczono też, czy podstawą edycji był oryginał, czy kopia. W większości wybrane dokumenty to maszynopisy, rękopisy zaznaczono w metryczce skrótem „rkps”.
W metryczce pod tekstem zawarto informację o miejscu przechowywania dokumentu (archiwum, zespół oraz numer archiwalnej sygnatury), a także o ewentualnej wcześniejszej publikacji dokumentu.
Starano się publikować dokumenty w całości. Wyjątków jest kilka, głównie z powodu zbyt dużej objętości dokumentu, ale też braku stron w oryginale lub nieczytelnych fragmentów. Pominięcia zaznaczono nawiasem kwadratowym i w przypisie podano informację, jakie treści zostały opuszczone (nie dotyczy to materiałów z biuletynu „Przegląd Informacyjny Polska a Zagranica”). W tekście dokumentów nie uwzględniono nagłówków z papieru listowego, drukowanych elementów formularza telegramów szyfrowych, stempli, sformułowań typu „za zgodność” i towarzyszących im podpisów z datami, informacji o liczbie sporządzonych egzemplarzy i załączników. Pominięto też rozdzielnik, informacje, dokąd przesłano kopie (poza jednostkami centrali MSZ), zamieszczono w przypisach. Zrezygnowano z informowania o kopiach publikowanego dokumentu, które znaleziono w innych archiwach lub zespołach. Zachowano adnotacje dotyczące klauzuli tajności. 
Wychodząc z założenia, że każdy przekład jest interpretacją, zrezygnowano z tłumaczenia dokumentów sporządzonych w językach obcych.
Przypisy, ograniczone do niezbędnego minimum, objaśniają niektóre kwestie poruszane w dokumencie. Przyjęto zasadę, że wyjaśnienia podaje się tylko raz – przy pierwszej wzmiance. W niektórych przypadkach stosowano odesłania do przypisów zamieszczonych wcześniej. Podane w przypisach daty dzienne, przy ktorych nie podano roku, dotyczą 1933 r. Przypisy oryginalne, występujące w nielicznych dokumentach, oznaczano literami x, xx itd. Z przypisów biograficznych zrezygnowano. Informacje o funkcjach pełnionych w 1933 r. zawarto w indeksie osobowym.
Wprowadzono oznaczenia literowe informujące o cechach formalnych dokumentu. Odręczne dopiski lub komentarze wyróżniono kursywą. Pomijano dopiski z okresów późniejszych, na przykład związane z przeredagowaniem tekstu na różne potrzeby, również edytorskie. 
W tomie zastosowano następujące literowe oznaczenia tekstu:

a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania

Do minimum ograniczono ingerencje korektorskie w oryginalny tekst dokumentów. Nie ingerowano w ich styl. Pozostawiono właściwą dla 1933 r. ortografię. Pomimo działań unifikacyjnych istniały wówczas różnice regionalne, które zostały zniesione dopiero w wyniku postanowień Komitetu Ortograficznego Polskiej Akademii Nauk w latach 1935–1936. W publikowanych materiałach uzupełniano polskie znaki diakrytyczne, poprawiano (bez zaznaczania) oczywiste błędy literowe, ortograficzne, interpunkcyjne. Nieliczne dopiski odredakcyjne i uzupełnienia dokumentów oznaczano nawiasami kwadratowymi. Wielkie i małe litery zachowano w formie takiej, w jakiej występowały w oryginałach. Nie korygowano usterek związanych z odmianą nazwisk, pozostawiano też występujące w dokumentach nieprawidłowe wersje ich zapisu, zwłaszcza spolonizowane formy nazwisk rosyjskich, czeskich czy litewskich. Prawidłową pisownię nazwisk zawiera indeks osobowy, odnotowano w nim także niektóre występujące w publikowanych dokumentach spolszczone zapisy obcych nazwisk – z odesłaniem do wersji poprawnej.

Podziękowania

Za wsparcie i zrozumienie chcę podziękować pracownikom archiwów, w których przeprowadzono kwerendy: Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie (przede wszystkim pani Jadwidze Kowalskiej i dr. Andrzejowi Suchcitzowi), Archiwum Państwowego w Gdańsku oraz Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Słowa wdzięczności – za cenne uwagi i pomoc w kwerendzie – kieruję do recenzentów, dr. hab. Krzysztofa Kani i prof. Stanisława Żerki. W czasie prac nad tomem wielce pomocnymi uwagami służyli także dr Magdalena Hułas i niestety już nieżyjący prof. Jerzy Tomaszewski. Dziękuję także redaktorowi naczelnemu serii, prof. Włodzimierzowi Borodziejowi, za zaufanie, życzliwość i pracę włożoną w przygotowanie tomu. O przyjęcie wyrazów wdzięczności proszę również dr. hab. Jana Jacka Bruskiego, dr. hab. Roberta Kuśnierza i prof. Mariusza Wołosa.
Wojciech Skóra

__________

[1] Do 9 maja 1933 r. premierem rządu był Aleksander Prystor, od 10 maja – Janusz Jędrzejewicz.

[2] W skład sekretariatu, kierowanego przez Jerzego Matusińskiego, wchodziła kancelaria i referat funduszów specjalnych.

[3] Wydział Szyfrów do 1 kwietnia 1933 r. wchodził w skład Departamentu Administracyjnego.

[4] Protokół Dyplomatyczny, na którego czele stał Karol Romer, składał się z kancelarii i referatu ogólnego orderowego.

[5] Było to efektem likwidacji od 1 kwietnia 1933 r. Wydziału Historyczno-Naukowego (naczelnik Henryk Mościcki), wchodzącego w skład Departamentu Polityczno-Ekonomicznego.

[6] „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych”, nr 20 z 1 grudnia 1933 r.

[7] Ok. 70% urzędników kontraktowych MSZ pracowało w służbie konsularnej. Zakres kompetencji naczelnika Wydziału Osobowego wzrósł od 1 kwietnia, gdy Referat Organizacyjny wyłączono z Departamentu Administracyjnego i przeniesiono do referatu ogólnego Wydziału Osobowego („Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych”, nr 8 z 15 kwietnia 1933 r.).

[8]1933 r. w wydawnictwie oficjalnym (sygnowanym przez Polską Agencję Telegraficzną) liczbę Polaków za granicą oszacowano na 8 220 000 osób, przebywających w 41 krajach. Byłaby to więc niemal jedna czwarta narodu polskiego, liczącego ogółem 31 mln (Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1933, Warszawa 1933, s. 14).

[9] Od 1 kwietnia przekształcony na Wydział Budżetowy.

[10] Biuro od 1 lipca zostało włączone do Wydziału Budżetowego Departamentu Administracyjnego („Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych”, nr 13 z 1 lipca 1933 r.).

[11] W 1933 r. ustanowiono 15 konsulatów honorowych różnej rangi. Wsparciem dla tego procesu było rozporządzenie MSZ z 1 lutego 1933 r. w sprawie wzmożenia działalności konsulów honorowych RP oraz rozwoju sieci konsulatów honorowych („Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych”, nr 3 z 1 lutego 1933 r.).

[12] Rocznik Służby Zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1933 r., Warszawa 1933, passim.

[13] Dzieje spuścizny archiwalnej MSZ zostały opisane m.in. w: A. Gorczycki, W. Milewski, A. Suchcitz, Guide to the Archives of the Polish Institute and Sikorski Museum, vol. 1, Londyn 1985; W. Stępniak, Akta Ministerstwa Spraw Zagranicznych II RP przechowywane w Hoover Institution  Archives, „Archiwista Polski” 1996, nr 3, s. 2936; Inwentarz akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych z lat [1915–1917] 1918–1939, oprac. E. Kołodziej, Warszawa 2000, s. 1112.

[14] Część tych materiałów jest dostępna w internecie (na stronie www.searcharchives.pl). W publikacji zastosowano sygnatury mikrofilmów z Instytutu Hoovera przechowywanych w AAN.

[15] Kwerendy w archiwach w USA przeprowadził Piotr Długołęcki.

[16] Poza urzędnikami MSZ biuletyn otrzymywali prezes Rady Ministrów, szef Sztabu Głównego i Kancelaria Cywilna Prezydenta RP.



Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij