Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1934

Redaktor tomu: Stanisław Żerko
Współpraca Piotr Długołęcki

Warszawa 2014

ISBN 978-83-64895-11-1

Liczba stron: LII + 856

Tom Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1934 jest już 21. tomem opublikowanym w ramach serii PDD. Zawiera 348 archiwalnych dokumentów, które ilustrują działania polskiej dyplomacji w 1934 roku. Najwięcej uwagi poświecono stosunkom polsko-niemieckim, a zwłaszcza podpisaniu deklaracji o niestosowaniu przemocy, która była jednym z najważniejszych aktów prawnych, zawartych przez dyplomację II RP.

Wiele miejsca poświęcono także wizycie ministra Józefa Becka w Moskwie – jedynej podróży szefa polskiej dyplomacji do ZSRR w całym okresie międzywojennym. Jej następstwem było przedłużenie do 1945 r. polsko-radzieckiego układu o nieagresji.

Znaczna część publikowanych archiwaliów dotyczy aktywności polskiej dyplomacji na forum Ligi Narodów, a za szczególnie istotną uznać należy wrześniową deklarację ministra Becka dotyczącą spraw mniejszościowych.

W tomie także bogato udokumentowano kulisy negocjacyjne związane ze złożeniem przez Francję propozycji zawarcia tzw. paktu wschodniego i jej wpływ na relacje bilateralne Paryż–Warszawa.

Ciekawe uzupełnienie publikacji stanowią materiały dotyczące sytuacji w Wolnym Mieście Gdańsku, która miała swe odzwierciedlenie zarówno w stosunkach Polski z Niemcami, jak i w stosunkach z Ligą Narodów.

Podstawę źródłową tomu stanowią dokumenty przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz materiały Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie. W tomie znalazły się także archiwalia z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce, a także akta Instytutu Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Stanach Zjednoczonych (na podstawie mikrofilmów z AAN). Dodatkowo w tomie umieszczono pojedyncze materiały z Centralnego Archiwum Wojskowego oraz Archiwum Państwowego w Gdańsku, a także dokumenty z Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce.

Poza dokumentami, wstępem, regestami (zawierającymi, krótki opis każdego z dokumentów) w skład tomu wchodzą także indeksy: osobowy i rzeczowy ułatwiające odszukanie potrzebnych informacji. Dokumenty publikowane w tomie ułożone zostały w porządku chronologicznym.


WSTĘP

Polska Polityka zagraniczna w 1934 r.

Rok 1934 r. przyniósł znaczące wzmocnienie międzynarodowej pozycji Polski. Było to bezpośrednio związane z podpisaniem z Niemcami deklaracji o niestosowaniu przemocy (26 stycznia). Porozumienie to stanowiło zaskocze­nie dla międzynarodowej opinii publicznej, ponieważ likwidowało trwające od kilkunastu lat i oceniane na ogół jako strukturalne napięcie w relacjach między Warszawą a Berlinem. W zamierzeniu polskiego rządu deklaracja miała stano­wić logiczne uzupełnienie polsko-radzieckiego paktu o nieagresji, podpisane­go w 1932 r., oraz wyrażać ideę polityki równowagi wobec wielkich sąsiadów – Niemiec i ZSRR. W 1934 r. stan relacji polsko-niemieckich poprawiał się, jednak co do stosunków polsko-radzieckich miał miejsce proces odwrotny. Po-czątkowo wydawać się mogło, że także ze wschodnim sąsiadem udaje się za­chować dobrą atmosferę. Symbolem tego była trzydniowa wizyta Józefa Becka w Moskwie, najważniejsza spośród politycznych podróży polskiego ministra spraw zagranicznych w 1934 r. Efektem moskiewskich rozmów było przedłu­żenie 5 maja paktu o nieagresji do końca 1945 r. Następne miesiące upłynęły głównie pod znakiem negocjacji koncepcji tzw. paktu wschodniego, wysunię­tej przez Francję i Związek Radziecki. Rokowania te i stanowisko zajęte przez Polskę, starającą się ograniczać wpływ ZSRR na bieg spraw europejskich, było jedną z przyczyn pogarszania się stosunków między Warszawą a Moskwą.

Jednocześnie dochodziło do komplikacji w relacjach Rzeczypospolitej z sojuszniczą Francją. Znaczącemu pogorszeniu uległy także stosunki na linii Polska–Czechosłowacja. Na tym tle wyróżniała się coraz lepsza atmosfera w stosunkach polsko-niemieckich, do czego przyczyniało się również zbliżone stanowisko obu państw w kwestii projektu paktu wschodniego. Dużą aktyw­ność wykazywała Polska na forum Ligi Narodów. Rzeczpospolita wchodziła w skład Rady tej instytucji [1], a na kolejnych sesjach minister Beck był jedną z najbardziej aktywnych i rozpoznawalnych postaci. Negatywnie przyjęto jed­nak w Genewie deklarację szefa polskiej dyplomacji z 13 września w sprawie zawieszenia wykonywania postanowień tzw. małego traktatu wersalskiego. Znacząca poprawa nastąpiła z kolei w stosunkach Polski z Wolnym Miastem Gdańskiem, co wiązało się generalnie z wejściem relacji z Berlinem w stadium odprężenia. Z tradycyjnym zainteresowaniem obserwowano w Warszawie po­litykę państw bałtyckich, ale sytuację komplikowały brak stosunków dyploma­tycznych i konflikt z Litwą. Polską aktywność na Bałkanach ograniczały spory między państwami tego regionu (zwłaszcza antagonizm węgiersko-rumuński i węgiersko-jugosłowiański) kolidujące z tradycyjnie przyjaznymi relacjami Warszawy z Budapesztem i Bukaresztem. Większe znaczenie miały rosnące nieporozumienia między Rzecząpospolitą a sojuszniczą Rumunią: w MSZ oraz w bukareszteńskim poselstwie zaniepokojenie budził kierunek polityki rumuń­skiej uosabiany przez ministra Nicolae Titulescu.

Struktura MSZ. Placówki zagraniczne

Na czele resortu stał Józef Beck, piastujący urząd ministra spraw zagra­nicznych od 2 listopada 1932 r. Strategię polityczną w zakresie stosunków ze­wnętrznych państwa wytyczał jednak Józef Piłsudski, którego autorytetu nikt w obozie rządzącym nie kwestionował. Osobiste stosunki między marszałkiem a ministrem układały się bardzo dobrze, Piłsudski miał do Becka całkowite zaufanie, a ten ostatni wykazywał wobec niego lojalność. W 1934 r., wobec nasilającej się choroby marszałka, Beck odgrywał coraz większą rolę.

Zastępcą ministra był podsekretarz stanu Jan Szembek, mianowany na to stanowisko trzy dni po nominacji Becka, doświadczony i sumienny zawodo­wy dyplomata jeszcze ze szkoły austriackiej. Stanowisko dyrektora Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych [2] zajmował Roman Dębicki. W skład Gabine­tu Ministra (symbol: G.M.) wchodziły referaty: polityczny (G.M.P.) szyfrów, archiwalny, funduszu specjalnego, prawny, ogólny, orderowy oraz Protokół Dyplomatyczny. 

Naczelnikiem Wydziału Osobowego (W.O.) był Wiktor Tomir Drymmer (jednocześnie dyrektor Departamentu Konsularnego), wydział ten został następnie przekształcony w Biuro Personalne z Drymmerem jako p.o. dyrektora. 

Największą rolę w strukturze resortu odgrywał Departament Polityczno­-Ekonomiczny (D.P.) [3], stanowisko dyrektora departamentu nie było obsadzo­ne. Ze względu na vacat większe znaczenie odgrywali naczelnicy wydziałów, z których trzej (P.I, II i III) piastowali od 1 lutego stanowiska wicedyrektorów departamentu [4]. Na czele Wydziału Organizacji Międzynarodowych (P.I) stał Tadeusz Gwiazdoski (jego zastępcą był Michał łubieński). W skład wydziału wchodziły referaty: Ligi Narodów, spraw mniejszościowych, gdański, a także wyznań oraz spraw komunikacyjnych i granicznych. Osobną komórkę organi­zacyjną stanowiło utworzone jeszcze w 1932 r. biuro o nazwie Delegacja na Konferencję Rozbrojeniową, na którego czele stał radca Tytus Komarnicki.

Kolejnym ważnym wydziałem w D.P. był Wydział Zachodni (P.II), z na­czelnikiem Józefem Potockim (zastępca: Tadeusz Kunicki). Wydział ten składał się z czterech referatów: centralno-europejskiego, anglo-saskiego, zachodniego i południowego.

Naczelnikiem Wydziału Wschodniego (P.III) był Tadeusz Schätzel. W skład wydziału wchodziły referaty: sowiecki, Środkowej Europy, bałtycki, Dalekiego Wschodu oraz Bliskiego Wschodu.

Osobliwością w strukturze MSZ był brak wydziału o symbolu P.IV, co było skutkiem poprzednich reorganizacji. W ten sposób kolejny wydział, Traktato­wy, nosił kryptonim P.V. Funkcję naczelnika sprawował Julian Makowski. Wy­dział składał się z trzech referatów: umów dwustronnych, umów zbiorowych oraz tłumaczeń.

Ostatnim z wydziałów tego departamentu był Wydział Prasowy (P.VI), z naczelnikiem Wacławem Przesmyckim. W skład wydziału wchodziły dwa re­feraty, polityczny oraz propagandy.

Osobną komórką była sekcja o nazwie Radca Ekonomiczny (R.E.) Funkcję tę pełnił Antoni Roman mając do dyspozycji siedmioosobowe biuro. Roman 1 lipca został posłem w Sztokholmie, a jego dotychczasowe stanowisko objął Sylwester Gruszka.

Jak już wspomniano, W.T. Drymmer, oprócz funkcji naczelnika Wydzia­łu Osobowego, zajmował również stanowisko dyrektora Departamentu Kon­sularnego (D.K.). Departament ten składał się z trzech wydziałów: Polityki Emigracyjnej (E.I) z naczelnikiem Apoloniuszem Zarychtą, Polaków Zagranicą (E.II) z Witoldem Langrodem oraz Opieki Prawnej (E.III) z Włodzimierzem Adamkiewiczem [5].

Dyrektorem Departamentu Administracji (D.A.) był Stanisław Schimit­zek. Departament ten z natury rzeczy nie odgrywał roli w prowadzeniu polityki zagranicznej. Składał się z wydziałów Budżetowego oraz Gospodarczego.

W 1934 r. do rangi ambasad podniesione zostały dwa poselstwa: w Mo­skwie i Berlinie. Na czele placówki w Moskwie stał Juliusz łukasiewicz (mia­nowany ambasadorem 12 kwietnia), a w Berlinie – Józef Lipski (ambasador od 29 października). Ambasady istniały również w Paryżu (Alfred Chłapowski), Londynie (Konstanty Skirmunt do 1 sierpnia, jego następcą został Edward Raczyński, mianowany 25 października, obowiązki objął 1 listopada), Rzymie (Alfred Wysocki), przy Stolicy Apostolskiej (Władysław Skrzyński), Waszyng­tonie (Stanisław Patek) oraz Ankarze (Jerzy Potocki). Delegatem przy Lidze Narodów był Edward Raczyński, którego jesienią zastąpił Tytus Komarnicki (od 22 listopada). Na czele najważniejszych z punktu widzenia interesów Rzeczy­pospolitej poselstw stali: w Wiedniu – Jan Gawroński (jako chargé d’affaires, zaś jako poseł od 25 października), w Brukseli – Tadeusz Jackowski, Pradze – Wacław Grzybowski, Hadze – Wacław Babiński, Tokio – Michał Mościcki, Belgradzie – Władysław Schwarzburg-Günther, Rydze – Zygmunt Beczkowski, Bukareszcie – Mirosław Arciszewski, Sztokholmie – Konstanty Rozwadowski (od 1 lipca Antoni Roman), Budapeszcie – Stanisław Łepkowski. Komisarzem generalnym w Wolnym Mieście Gdańsku był Kazimierz Papée.

Podstawa wyboru i zasady edycji

W trakcie II wojny światowej polskie akta dyplomatyczne uległy rozpro­szeniu, a część została zniszczona (palenie niektórych dokumentów pracow­nicy MSZ rozpoczęli już pod koniec sierpnia 1939 r.) [6]. Obecnie dokumenty te są przechowywane w kilku miejscach. Zdecydowana większość materiałów archiwalnych wytworzonych przez resort spraw zagranicznych znajduje się w Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie. Część dokumentów powsta­łych w 1934 r. mieści się w Instytucie Polskim i Muzeum im. Gen. Sikorskie­go (IPMS) w Londynie, a także w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce (IJPA). Osobno należy wskazać na zasoby Instytutu Hoovera przy Uniwersyte­cie Stanforda w Stanach Zjednoczonych, przy czym większa część tych mate­riałów jest dostępna w formie mikrofilmów w AAN oraz – co dla użytkownika ważniejsze – na stronie internetowej polskich archiwów państwowych [7]. Nie można wykluczyć, że niektóre dokumenty polskiego MSZ znajdują się jeszcze w innych miejscach (pewna ich liczba w archiwach rosyjskich).

Dokumenty publikowane w tym tomie pochodzą głównie z AAN (z uwzględnieniem znajdujących się tam mikrofilmów akt z Instytutu Hoove­ra). Nie mogło się obejść bez kwerendy w zbiorach londyńskiego Instytutu Sikorskiego. Przeprowadzono również poszukiwania (dokonał ich Piotr Dłu­gołęcki) w zbiorach Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce oraz w Polskim Instytucie Naukowym w Ameryce. W tomie umieszczono także nieliczne do­kumenty z Centralnego Archiwum Wojskowego i Archiwum Państwowego w Gdańsku (część akt Komisariatu Generalnego RP w Wolnym Mieście).

Zdecydowaną większość znajdujących się w tomie materiałów stanowią in­edita, jednak pewna część dokumentów została opublikowana wcześniej, także w językach obcych. Informacje o ewentualnej edycji wcześniejszej umieszcza­no pod tekstem dokumentu, zapis bibliograficzny podając w wersji skróconej. Zastosowano następujące skróty:

DDPPZ – T. Jędruszczak, M. Nowak-Kiełbikowa (red.), Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, t. 2: 1933–1939, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1996;

Diariusz – Kazimierz Świtalski, Diariusz 1919–1935, Czytelnik, War­szawa 1992;

Diplomat in Berlin – Wacław Jędrzejewicz (red.), Diplomat in Berlin 1933–1939. Papers and Memoirs of Józef Lipski – Ambassador of Poland, Co­lumbia University Press, New York – London 1968;

DMPR – E. Basiński i in. (red.), Dokumenty i materiały do historii stosun­ków polsko-radzieckich, t. 6: 1933–1938, Książka i Wiedza, Warszawa 1967;

Dokument z 1934 r. – J. Tomaszewski, Dokument z 1934 r. o zasadach polskiej polityki w Europie Środkowej i na Bałkanach, „Przegląd Historyczny” 1985, nr 4, s. 797–818;

DTJS – T. Komarnicki (oprac.), Diariusz i teki Jana Szembeka (1935– 1945), t. I, Polski Ośrodek Naukowy w Londynie, Londyn 1964;

Hołodomor – J. J. Bruski (wybór i oprac.), Hołodomor 1932–1933. Wiel­ki Głód na Ukrainie w dokumentach polskiej dyplomacji i wywiadu, PISM, Warszawa 2008;

Pakt Piłsudski–Hitler – K. Lapter, Pakt Piłsudski–Hitler. Polsko-nie­miecka deklaracja o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934 roku, Książka i Wiedza, Warszawa 1962;

Pakt wschodni – J. Jurkiewicz, Pakt wschodni. Z historii stosunków międzynarodowych w latach 1934–1935, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1963;

PBK – tzw. Polska Biała Księga w wersjach językowych: francuskiej (Les relations polono-allemagnes et polono-soviétiques au cours de la période 1933–1939. Recueil de documents officiels, Flammarion, Paris 1940), angiel­skiej (Official Documents Concerning Polish-German and Polish-Soviet Rela­tions 1933–1939. The Polish White Book, Roy – Publishers, New York [1940]) i niemieckiej (Die polnisch-deutschen und die polnisch-sowjetrussischen Bezie­hungen im Zeitraum von 1933 bis 1939. Dokumente und Urkunden zum Krieg­sausbruch, Basel 1940), o wspólnej numeracji dokumentów;

Referaty: Niemcy – H. Chałupczak, E. Kołodziej (opr.), Zjazdy i konfe­rencje konsulów polskich w Niemczech. Referaty 1928–1938, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2001;

Referaty: ZSRR – E. Kołodziej, M. Mazur, T. Radzik (opr.), Zjazdy konsu­lów polskich w ZSRR. Protokoły i referaty 1927–1934, Wydawnictwo Uniwer­sytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2011;

W sprawie oceny – M. Kornat, W sprawie oceny strategicznego położenia Polski w 1934 roku. (Nieznana notatka Józefa Becka i Jana Szembeka z 7 maja 1934 r.), „Niepodległość”, t. 53/54: 2003/2004, s. 257–263.

Przyjęto zasadę publikowania wyłącznie na podstawie oryginałów. Zgodnie z zasadami serii, tom nie zawiera przedruków za wcześniejszymi edycjami.

Z konieczności, podyktowanej ograniczeniami objętościowymi, skoncen­trowano się na problematyce politycznej, zagadnienia ekonomiczne, wojskowe czy kulturalne znalazły się na kartach niniejszego tomu jedynie incydentalnie. O kształcie tomu decydowały też w pewnym stopniu ograniczenia wynikające z luk w zachowanym materiale. Z tego powodu niektóre kierunki polskiej poli­tyki zagranicznej nie mogły zostać należycie udokumentowane.

Dokumenty zostały ułożone w porządku chronologicznym. Nie zawsze jednak udało się ustalić dokładną datę ich wytworzenia. Notatki z rozmów, pozbawione dokładnej daty spisania, publikowane są z datą przybliżoną umieszczoną w nawiasie – z reguły po dniu, w którym rozmowa miała miejsce. Niekiedy możliwe było ustalenie (a i to z zastrzeżeniami) jedynie miesiąca, w którym dokument powstał. W przypadku dokumentu nr 348 jedynie przy­puszczamy, że został on wytworzony w 1934 r., niewykluczone, iż nastąpiło to później.

W tzw. główce publikowanego dokumentu podano dzienną (lub przybliżo­ną) datę sporządzenia, rodzaj dokumentu, oraz autora i adresata, aczkolwiek nie zawsze było możliwe ich jednoznaczne ustalenie. W przypadku szyfrogra­mów wysyłanych z placówek zagranicznych z podawania adresata rezygnowa­no, ponieważ zawsze była nim centrala. Rezygnowano również z podawania w główkach nazwisk, za ważniejsze uznano zaznaczenie funkcji, wyjątki od tej zasady są nieliczne. Informacje o miejscu przechowywania dokumentu (skrót nazwy archiwum i zespołu oraz numer archiwalnej sygnatury) znajdują się w metryczce pod tekstem. Tam również umieszczono informacje o ewentual­nej wcześniejszej publikacji dokumentu.

Starano się publikować dokumenty w całości. Wyjątków od tej reguły jest zaledwie kilka. Wszystkie skróty zaznaczono nawiasem kwadratowym, infor­mując, jakie treści zostały pominięte (nie dotyczy to materiałów z wewnątrz­ministerialnego biuletynu „Przegląd Informacyjny Polska a Zagranica”). Nie przedrukowywano nagłówków w papierze listowym, drukowanych elemen­tów formularza telegramów szyfrowych, pieczęci kancelaryjnych, formuł typu „za zgodność” i towarzyszących im podpisów z datami, informacji o liczbie sporządzonych egzemplarzy. Pomijano też rozdzielnik, a informacje, dokąd (poza różnymi biurami w centrali MSZ) przesłane zostały kopie, zamieszczono w przypisach. Zrezygnowano z informowania o kopiach publikowanego do­kumentu, które znaleziono w innych archiwach lub zespołach. Podano jednak adnotacje dotyczące klauzuli tajności.

Większość przypisów zawiera objaśnienia kwestii poruszanych w tekście, ich liczba musiała jednak zostać ograniczona. Tak jak w innych tomach serii przyjęto zasadę, że objaśnienia podaje się tylko raz, w wyjątkowych sytuacjach stosowano odesłania do przypisów zamieszczonych wcześniej. Zgodnie z za­sadami PDD zrezygnowano z przywoływania literatury przedmiotu i innych edycji źródłowych. Podane w przypisach daty dzienne, gdy nie podano roku, dotyczą 1934 r. Przypisy oryginalne, występujące w niektórych dokumentach, umieszczono między przypisami odredakcyjnymi i oznaczano kolejno x, xx itd. Z przypisów mających charakter biogramów zrezygnowano, informacje o funk­cjach pełnionych w 1934 r. przez postaci wzmiankowane w dokumentach za­warte zostały w indeksie osobowym.

Wprowadzono także oznaczenia literowe, informujące o cechach formal­nych dokumentu (podkreślenia odręczne, przekreślenia, fragmenty nieczytelne lub niezrozumiałe, nieczytelne podpisy itp.). Odręczne dopiski lub komentarze wyróżniono ponadto kursywą. Pomijano natomiast dopiski z okresów później­szych, na przykład dokonywane w związku z przeredagowaniem tekstu na róż­ne potrzeby, w tym – edytorskie.

W tomie zastosowano następujące literowe oznaczenia tekstu:

a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania


Korekta językowa

Do niezbędnego minimum ograniczono ingerencje korektorskie w orygi­nalny tekst dokumentów. Pozostawiono właściwą dla 1934 r. ortografię, włącz­nie z obocznościami, szczególnie w odniesieniu do pisowni łącznej i rozdzielnej oraz pisowni i/j w takich wyrazach jak Anglja/Anglia. Mimo prób ujednolicenia, utrzymywały się wówczas jeszcze różnice regionalne, które zostały zniesione dopiero w wyniku postanowień Komitetu Ortograficznego Polskiej Akademii Nauk obradującego w latach 1935–1936. W publikowanych materiałach uzu­pełniano polskie znaki diakrytyczne, bez zaznaczania poprawiano oczywiste błędy literowe, ortograficzne, interpunkcyjne. Nieliczne dopiski odredakcyjne i uzupełnienia dokumentów oznaczano nawiasami kwadratowymi.

Wielkie i małe litery zachowano w formie takiej, w jakiej występo­wały w oryginałach. Nie korygowano również usterek związanych z odmianą nazwisk, pozostawiano występujące w dokumentach nieprawidłowe wersje ich zapisu, zwłaszcza spolonizowane formy nazwisk rosyjskich, czeskich czy litew­skich. Prawidłową pisownię zawiera indeks osobowy, odnotowano w nim także niektóre wersje spolonizowane, z odesłaniem do wersji poprawnej.

Podziękowania

Za udzieloną pomoc należą się podziękowania pracownikom archiwów, w których przeprowadzono kwerendy: Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie oraz Insty­tutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Osobne słowa podziękowania kieruję wobec recenzentów, prof. Małgorzaty Gmurczyk-Wrońskiej i dra Krzysztofa Kani, a także uważnie czytającego i opiniującego kolejne wersje maszynopisu redaktora naczelnego serii – prof. Włodzimierza Borodzieja. O przyjęcie wyra­zów wdzięczności proszę również prof. prof. Stanisława Sierpowskiego, Marka Kornata, Sławomira M. Nowinowskiego, Jakuba Polita, Jacka Tebinkę i Jana J. Bruskiego.

Stanisław Żerko

__________

[1] W latach 1926–1938 Polska była tzw. członkiem półstałym.

[2] Struktura MSZ na podstawie: Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1934, Klub Urzędników Polskiej Służby Zagranicznej, Warszawa 1934. 

[3] Zwykle używano skróconej formy: Departament Polityczny. 

[4] „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych” nr 3 z 15 marca 1934.  

[5] Ewolucję struktury organizacyjnej tego departamentu szczegółowo omówił W. Skó­ra, Służba konsularna Drugiej Rzeczypospolitej. Organizacja, kadry i działalność, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006, s. 23 i n. 

[6] Więcej na ten temat: S. Żerko (red.), Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1939 sty­czeń–sierpień, PISM, Warszawa 2005, s. XI i n. Do podanej tam literatury należy dodać biografię kierownika referatu archiwalnego MSZ: A. Prokopiak-Lewandow­ska, Władysław Pobóg-Malinowski (1899–1962). Życie i dzieła, Instytut Józefa Piłsudskiego (…), Warszawa–Bełchatów 2012 (o losach archiwum MSZ w sierpniu i wrześniu 1939 r.: tamże, s. 161 i n.) oraz tejże autorki: Ewakuacja archiwum Mi­nisterstwa Spraw Zagranicznych we wrześniu 1939 r., „Archeion”, T. CX, Warszawa 2007–2008. 

[7] W tomie podano sygnatury mikrofilmu, a nie sygnatury figurujące na stronie internetowej.



Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij