Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1935

Redaktor tomu: Stanisław Żerko, współpraca Piotr Długołęcki

Warszawa 2017

ISBN: 978-83-64895-86-9

Liczba stron: LIV + 802


Tom Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1935 jest 24. tomem zrealizowanym w ramach serii PDD. Zamieszczono w nim 344 archiwalne dokumenty, które ukazują polską politykę zagraniczną w 1935 roku.

Jednym z najważniejszych wydarzeń udokumentowanych w tomie jest choroba i śmierć Józefa Piłsudskiego. Odejście Marszałka oznaczało symboliczny koniec pewnej epoki w polskim życiu politycznym okresu międzywojennego. Nie spowodowało ono jednak zmian w polityce zagranicznej, a Józef Beck okazał się być wiernym kontynuatorem linii wyznaczonej przez Komendanta.

Wiele uwagi poświecono także stosunkom polsko-niemieckim. Warszawa i Berlin kontynuowały tzw. linię 26 stycznia, czyli politykę zbliżenia, zapoczątkowaną podpisaniem w poprzednim roku deklaracji o niestosowaniu przemocy. Początek roku we wzajemnych relacjach zdominowała wizyta Hermanna Göringa w Białowieży i towarzyszące jej ogólnoeuropejskie zainteresowanie. Wpływ na wzajemne relacje miała także sytuacja w Wolnym Mieście Gdańsku i związane z nią kwestie gospodarcze. Kształt wzajemnych relacji sprzyjał także rozpowszechnianiu (nie bez udziału propagandy ZSRR) informacji o istnieniu tajnego polsko-niemieckiego porozumienia. Polska dyplomacja starała się stale dementować tego rodzaju pogłoski.

Ważkim zagadnieniem bogato zilustrowanym w tomie był nasilający się kryzys włosko-etiopski, który za sprawą agresji Włoch z 3 października przekształcił się w konflikt zbrojny. Polska, mimo iż nie planowała pogarszać relacji z Rzymem, przyłączyła się jednak do sankcji nałożonych na Włochy przez Ligę Narodów.

Dokumenty publikowane w tomie ułożone zostały w porządku chronologicznym. Zdecydowana większość to materiały tajne, dotychczas niepublikowane. Podstawę źródłową tomu stanowią dokumenty z Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz materiały Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie. W tomie znalazły się również archiwalia z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce, a także akta Instytutu Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Stanach Zjednoczonych (na podstawie mikrofilmów dostępnych w AAN).

Poza dokumentami, wstępem, regestami (zawierającymi, krótki opis każdego z dokumentów) w skład tomu wchodzą także indeksy: osobowy i rzeczowy ułatwiające odszukanie potrzebnych informacji. 


Wstęp

Polska polityka zagraniczna w 1935 r.

Rok 1935 w polskiej polityce zagranicznej stał pod znakiem kontynuacji tzw. linii 26 stycznia, czyli polityki, którą zapoczątkowała podpisana z Niemcami w poprzednim roku deklaracja o niestosowaniu przemocy. Taka orientacja przyniosła Polsce daleko idące odprężenie w kontaktach z Niemcami, ale w konsekwencji znacząco pogorszyły się jej relacje z drugim wielkim sąsiadem 
–Związkiem Radzieckim. Wyraźniejsze stały się także występujące już w 1934 r. rozdźwięki w stosunkach z sojusznikami, zarówno większymi – Francją, jak i mniejszymi – Rumunią. Zaostrzyły się i tak już złe relacje z Czechosłowacją. 
Na początku roku Niemcy zainicjowali ciągnące się później przez kilka kolej­nych lat zabiegi o pozyskanie Polski jako sojusznika (wizyta Hermanna Göringa i jego rozmowa z Józefem Piłsudskim). Strona polska uchylała się od podejmowania niemieckich sugestii, dbała jednak o możliwie najlepsze stosunki z zachodnim sąsiadem. W polityce unikania zadrażnień z Berlinem utwierdziła Warszawę słaba reakcja mocarstw zachodnich na pogwałcenie przez Niemcy wojskowych klauzul traktatu wersalskiego (w marcu wprowadzono w Niemczech powszechny obowiązek obrony oraz ujawniono posiadanie lotnictwa wojskowego). Rząd Rzeczypospolitej, który dążył do ograniczania wpływu ZSRR na bieg spraw europejskich, negatywnie oceniał też podpisanie w maju francusko-radzieckiego i następnie czechosłowacko-radzieckiego układu o pomocy wzajemnej. 
Śmierć marszałka Piłsudskiego (12 maja) była końcem pewnej epoki w polskim życiu politycznym okresu międzywojennego, nie spowodowała jednak zmian w polityce zagranicznej.
Z podróży polskiego ministra spraw zagranicznych największe znaczenie polityczne miała wizyta w Berlinie (2–4 lipca), podczas której Józef Beck zapewniał o kontynuowaniu przez Polskę linii 26 stycznia. Tymczasem w międzynarodowym obiegu krążyły – rozpowszechniane przez Moskwę – pogłoski, jakoby Polska i Niemcy były związane tajnym porozumieniem o współpracy. Polska dyplomacja stale je dementowała. 
Ważnym zagadnieniem międzynarodowym w roku 1935 był nasilający się kryzys między Włochami a Etiopią, który przekształcił się w konflikt zbrojny (Włochy zaatakowały Etiopię 3 października). Polska nie chciała nadwerężać swych dobrych stosunków z faszystowską Italią, niemniej przyłączyła się do sankcji nałożonych na nią przez Ligę Narodów. W organizacji tej Polska odgrywała znaczącą rolę jako tzw. półstały członek Rady Ligi oraz państwo dysponujące pewnymi uprawnieniami w odniesieniu do Wolnego Miasta Gdańska.

Struktura MSZ

Na czele ministerstwa stał od 2 listopada 1932 r. Józef Beck. Uchodził za wiernego wykonawcę strategii wytyczonej przez Piłsudskiego, wobec którego był całkowicie lojalny. Beck cieszył się też pełnym zaufaniem marszałka. W związku z nasilającą się chorobą Piłsudskiego minister odgrywał coraz większą rolę. Po śmierci marszałka pozostał na stanowisku, ciesząc się opinią osoby kontynuującej politykę zmarłego. 
Zastępcą ministra, w randze podsekretarza stanu, był Jan Szembek, który objął tę funkcję trzy dni po mianowaniu Becka. Był doświadczonym zawodowym dyplomatą, wcześniej kolejno posłem w Budapeszcie, Brukseli i Bukareszcie. Do ścisłego kierownictwa resortu należał również dyrektor Gabinetu Politycznego Ministra Spraw Zagranicznych. Na tym stanowisku nastąpiła w 1935 r. zmiana – miejsce Romana Dębickiego (mianowanego posłem w Belgradzie) zajął 15 kwietnia Michał Łubieński, który pełnił tę funkcję do września 1939 r. W skład Gabinetu Ministra (G.M.) oprócz najważniejszego referatu politycznego (G.M.P.) wchodziły także referaty: szyfrów, archiwalny, funduszu specjalnego, prawny, ogólny. Osobną jednostką był Protokół Dyplomatyczny, na którego czele stał dyrektor Karol Romer, z referatami ogólnym i orderowym. 
Najważniejszą rolę w strukturze resortu odgrywał Departament Polityczno-Ekonomiczny, określany zwykle skrótowo Departamentem Politycznym (D.P.). Jego osobliwością był brak dyrektora. Od 1 lutego 1934 r. urzędowali w nim trzej wicedyrektorzy, a jednocześnie naczelnicy wydziałów – Józef Potocki, Tadeusz Schätzel (1 października zastąpił go Tadeusz Kobylański) i Tadeusz Gwiazdoski[1], zaliczani do wąskiego grona najbliższych współpracowników ministra. Zaufaniem Józefa Becka cieszył się również Wiktor Tomir Drymmer, dyrektor Departamentu Konsularnego jednocześnie pełniący obowiązki dyrektora Biura Personalnego. Uchodzący w resorcie za szarą eminencję Drymmer w zasadzie jednak nie zajmował się zagadnieniami politycznymi. 
Na czele Wydziału Organizacji Międzynarodowych (P.I) stał Tadeusz Gwiazdoski (do kwietnia jego zastępcą był Michał Łubieński). W skład wydziału wchodziły referaty: Ligi Narodów, spraw mniejszościowych, morski, wyznań oraz spraw komunikacyjnych i granicznych.
Wydziałem Zachodnim (P.II) kierował Józef Potocki (zastępował go Tadeusz Kunicki). Wydział składał się z czterech referatów: centralno-europejskiego, anglosaskiego, zachodniego i południowego.
Naczelnikiem Wydziału Wschodniego (P.III) był Tadeusz Schätzel, którego miejsce zajął 1 października Tadeusz Kobylański. Wydział tworzyło pięć referatów: sowiecki, Środkowej Europy, bałtycki, Dalekiego Wschodu oraz Bliskiego Wschodu. 
Wydział o symbolu P.IV zniknął w trakcie poprzednich reorganizacji, ale ze względów praktycznych pozostałe symbole zachowano bez zmian. Dlatego Wydział Traktatowy nosił kryptonim P.V. Jego naczelnikiem był Julian Makowski, zastępował go Michał Potulicki. W skład wydziału wchodziły trzy referaty: umów dwustronnych, umów zbiorowych oraz tłumaczeń. 
Wydział Prasowy, którym kierował Wiktor Skiwski, podzielono na dwa referaty –  prasowy i propagandy.
Osobną komórką w strukturze D.P. była niewielka sekcja o nazwie Radca Ekonomiczny. W 1935 r. na jej czele stał Sylwester Gruszka, a od 1 maja Jan Wszelaki. 
Prowadzony przez wspomnianego dyrektora Drymmera Departament Konsularny (D.K.) obejmował Wydział Polityki Emigracyjnej (E.I) kierowany przez naczelnika Apoloniusza Zarychtę, Wydział Polaków za Granicą (E.II) z Władysławem Józefem Zaleskim na czele oraz Wydział Opieki Prawnej (E.III) z naczelnikiem Włodzimierzem Adamkiewiczem[2].
Dyrektorem Departamentu Administracyjnego (D.A.) był Stanisław Schimitzek. Komórka składała się z Wydziału Budżetowego (A.II) i Wydziału Gospodarczego (A.III).
Wspomniane Biuro Personalne (B.Pers.) tworzyły trzy referaty: wyszkolenia i regulaminów oraz personelu kontraktowego, referat personelu etatowego oraz referat organizacyjny[3].
Z polskich przedstawicielstw dyplomatycznych w 1935 r. osiem miało rangę ambasad. Na czele ambasady w Berlinie stał Józef Lipski, w Moskwie 
– Juliusz Łukasiewicz, w Paryżu – Alfred Chłapowski, w Londynie – Edward Raczyński, w Waszyngtonie – Stanisław Patek, w Rzymie – Alfred Wysocki, przy Stolicy Apostolskiej – Władysław Skrzyński, w Ankarze – Jerzy Potocki. Osobno należy wymienić Delegację RP przy Lidze Narodów kierowaną przez Tytusa Komarnickiego oraz Komisariat Generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku z Kazimierzem Papée. Najważniejszymi z punktu widzenia interesów Rzeczypospolitej poselstwami kierowali: Wacław Grzybowski w Pradze (odwołany 31 października), Mirosław Arciszewski w Bukareszcie, Stanisław Łepkowski w Budapeszcie, Jan Gawroński w Wiedniu, Władysław Schwarzburg-Günther i od 15 maja Roman Dębicki w Belgradzie, Tadeusz Jackowski w Brukseli i Michał Mościcki w Tokio.

Podstawa wyboru i zasady edycji

Wydarzenia II wojny światowej spowodowały rozproszenie i częściowe zniszczenie polskich akt dyplomatycznych[4]. Obecnie dokumentacja przedwojennego MSZ jest przechowywana w kilku miejscach. Największe znaczenie mają zasoby Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie. Część dokumentów znajduje się w Instytucie Polskim i Muzeum im. Gen. Sikorskiego (IPMS) w Londynie oraz w nowojorskim Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce (IJPA). Należy też odnotować zbiory Instytutu Hoovera przy uniwersytecie Stanforda w Stanach Zjednoczonych, dodając przy tym, że większość znajdujących się tam materiałów AAN ma w formie mikrofilmów i udostępnia je w internecie[5]. Nie można wykluczyć, że niektóre dokumenty polskiego MSZ z tego okresu znajdują się jeszcze w kilku miejscach, np. w archiwach rosyjskich.
Dokumenty publikowane w tym tomie pochodzą przede wszystkim z AAN (z uwzględnieniem znajdujących się tam mikrofilmów akt z Instytutu Hoovera). Nie mogło się obejść bez kwerendy w zbiorach londyńskiego Instytutu Sikorskiego. Przeszukano również zbiory Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce oraz Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce (kwerendę przeprowadził Piotr Długołęcki). Sprawdzono także Archiwum Państwowe w Gdańsku (akta Komisariatu Generalnego RP w Wolnym Mieście).
Zdecydowaną większość znajdujących się w tomie dokumentów stanowią inedita, pewna część została opublikowana wcześniej, również w językach obcych. Informacje o wcześniejszej edycji umieszczano pod tekstem dokumentu, zapis bibliograficzny podając w wersji skróconej. Zastosowano następujące skróty: 
– DDPPZ – T. Jędruszczak, M. Nowak-Kiełbikowa (red.), Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, t. 2: 1933–1939, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1996;
– Diplomat in Berlin – W. Jędrzejewicz (red.), Diplomat in Berlin ­1933–1939. Papers and Memoirs of Józef Lipski – Ambassador of Poland, Columbia University Press, New York – London 1968;
– DMPR – E. Basiński i in. (red.), Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-niemieckich, t. 6: 1933–1938, Książka i Wiedza, Warszawa 1967;
– DTJS – T. Komarnicki (oprac.), Diariusz i teki Jana Szembeka ­(­1935–1945), t. I, Polski Ośrodek Naukowy w Londynie, Londyn 1964;
– PBK – tzw. Polska Biała Księga w wersjach językowych: francuskiej (Les relations polono-allemagnes et polono-soviétiques au cours de la période 1933–1939. Recueil de documents officiels, Flammarion, Paris 1940), angielskiej (Official Documents Concerning Polish-German and Polish-Soviet Relations 1933–1939. The Polish White Book, Roy Publishers, New York 1940) i niemieckiej (Die polnisch-deutschen und die polnisch-sowjetrussischen Beziehungen im Zeitraum von 1933 bis 1939. Dokumente und Urkunden zum Kriegsausbruch, Basel 1940), o wspólnej numeracji dokumentów;
– Przemówienia – J. Beck, Przemówienia, deklaracje, wywiady 1931–1939, Gebethner i Wolff, Warszawa 1939;
– Referaty: Niemcy – H. Chałupczak, E. Kołodziej (oprac.), Zjazdy i konferencje konsulów polskich w Niemczech. Referaty 1928–1938, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2001.

Opracowanie dokumentów

Dokumenty są publikowane wyłącznie na podstawie oryginałów. Zgodnie z zasadami serii tom nie zawiera przedruków za wcześniejszymi edycjami. 
Z konieczności podyktowanej ograniczeniami objętościowymi tomu skoncentrowano się na problematyce politycznej. Zagadnienia ekonomiczne, wojskowe czy kulturalne znalazły się w nim jedynie incydentalnie. O kształcie wyboru zadecydowały też ograniczenia wynikające z luk w zachowanym materiale – z tego powodu niektóre kierunki polskiej polityki zagranicznej nie mogą zostać należycie udokumentowane.
Dokumenty zostały ułożone w porządku chronologicznym. Nie zawsze udało się ustalić dokładną datę ich wytworzenia. Notatki z rozmów pozbawione daty spisania są publikowane z datą przybliżoną umieszczoną w nawiasie – z reguły po dniu, w którym rozmowa została przeprowadzona. Niekiedy możliwe było jedynie ustalenie (czasem z zastrzeżeniami) miesiąca, w którym powstał dokument.
W główce dokumentu podano dzienną (lub przybliżoną) datę sporządzenia, rodzaj dokumentu oraz autora i adresata, choć nie zawsze było możliwe ich bezsporne ustalenie. Brak zwłaszcza całkowitej pewności, czy adresatem listów wysyłanych z Moskwy przez ambasadora Łukasiewicza był Tadeusz Schätzel.
W przypadku szyfrogramów wysyłanych z placówek zagranicznych rezygnowano z podawania adresata, ponieważ zawsze była nim centrala. W główkach nie pojawiają się również, z nielicznymi wyjątkami, nazwiska – za ważniejsze uznano zaznaczenie funkcji. 
W metryczce pod tekstem umieszczono informacje o miejscu przechowywania dokumentu (skrót nazwy archiwum i zespołu oraz numer archiwalnej sygnatury) oraz o jego wcześniejszej publikacji. 
Starano się publikować dokumenty w całości. Wszystkie skróty zaznaczono nawiasem kwadratowym, w przypisie informując, jakie treści zostały pominięte (nie dotyczy to materiałów z wewnątrzministerialnego biuletynu „Przegląd Informacyjny Polska a Zagranica”). Nie przedrukowywano nagłówków w papierze listowym, drukowanych elementów formularza telegramów szyfrowych, pieczęci kancelaryjnych, formuł typu „za zgodność” i towarzyszących im podpisów z datami, a także informacji o liczbie sporządzonych egzemplarzy. Pomijano też rozdzielnik, w przypisach podano, dokąd zostały przesłane kopie (poza biurami w centrali). Zrezygnowano z informacji o kopiach publikowanego dokumentu, które znaleziono w innych archiwach lub zespołach. Zachowano jednak adnotacje dotyczące klauzuli tajności.
Większość przypisów zawiera objaśnienia dotyczące kwestii poruszanych w tekście, ich liczba jednak musiała zostać ograniczona. Tak jak w innych tomach serii przyjęto zasadę, że objaśnienia podaje się tylko raz, w niektórych przypadkach odesłano jedynie do przypisów zamieszczonych wcześniej. Zrezygnowano z odsyłania do literatury przedmiotu i innych edycji źródłowych. Występujące w przypisach daty dzienne, przy których nie podano roku, dotyczą roku 1935. Przypisy oryginalne, występujące w niektórych dokumentach, umieszczono między przypisami odredakcyjnymi i oznaczano kolejno x, xx itd. Z przypisów o charakterze biogramów zrezygnowano, informacje o funkcjach pełnionych w 1935 r. zostały podane w indeksie osobowym.
Nie ingerowano w styl dokumentów i nie przetłumaczono na polski fragmentów w językach obcych. W tekstach publikowanych dokumentów wprowadzono oznaczenia literowe informujące o cechach formalnych (podkreślenia odręczne, przekreślenia, fragmenty nieczytelne lub niezrozumiałe, nieczytelne podpisy itp.). Odręczne dopiski lub komentarze wyróżniono kursywą i oznaczeniami literowymi. Pominięto dopiski z późniejszych okresów, wynikające na przykład z przeredagowywania tekstu na rożne potrzeby, w tym – edytorskie. 
W tomie zastosowano następujące literowe oznaczenia tekstu:

a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania

Ingerencje korektorskie w oryginalny tekst dokumentów ograniczono do niezbędnego minimum. Pozostawiono ortografię właściwą dla 1935 r., włącznie z obocznościami, niektóre osobliwości ortograficzne, zwłaszcza dotyczące pisowni łącznej i rozdzielnej. Dotyczy to również dowolności pisowni i/j w takich wyrazach jak na przykład Anglia/Anglja. W publikowanych materiałach uzupełniono polskie znaki diakrytyczne, bez zaznaczania poprawiono oczywiste błędy literowe, ortograficzne, interpunkcyjne. Nieliczne dopiski odredakcyjne i uzupełnienia dokumentów oznaczono nawiasami kwadratowymi.

Wielkie i małe litery zachowano w takiej formie, w jakiej występowały w oryginałach. Nie korygowano usterek związanych z odmianą nazwisk, pozostawiono też występujące w dokumentach nieprawidłowe wersje ich zapisu, zwłaszcza spolonizowane formy nazwisk rosyjskich, czeskich czy litewskich. Prawidłową pisownię zawiera indeks osobowy, w którym odnotowano także niektóre wersje spolonizowane, z odesłaniem do wersji poprawnej.

Podziękowania

Za pomoc w pracy nad tomem podziękowania należą się pracownikom archiwów, w których przeprowadzono kwerendy: Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Państwowego w Gdańsku, Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie, Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce oraz Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce. Wyrazy wdzięczności kieruję do recenzentów: prof. Małgorzaty Gmurczyk-Wrońskiej i prof. Mariusza Wołosa, a także do opiniującego kolejne wersje maszynopisu redaktora naczelnego serii prof. Włodzimierza Borodzieja. Dziękuję również prof. Stanisławowi Sierpowskiemu, prof. Wojciechowi Skórze, prof. Henrykowi Walczakowi, dr. hab. Jakubowi Politowi, dr. Janowi Stanisławowi Ciechanowskiemu oraz dr. Jiříemu Friedlowi. 
Stanisław Żerko

____________

[1]  „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych”, nr 3 z 15 marca 1934 r. oraz nr 6 z 15 listopada 1935 r.

[2] O strukturze organizacyjnej tego departamentu szczegółowo pisze W. Skóra, Służba konsularna II Rzeczypospolitej. Organizacja, kadry i działalność, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006, s. 23 i n.

[3] Na podstawie: Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1935, Koło Rodziny Urzędniczej przy Min. Spraw Zagr., Warszawa 1935.

[4] O losach archiwum MSZ podczas wojny więcej w: S. Żerko (red.), Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1939. Styczeń–sierpień, PISM, Warszawa 2005, s. XI i n. Do podanej tam literatury warto dodać: A. Prokopiak-Lewandowska, Ewakuacja Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych we wrześniu 1939 r., „Archeion”, 2007/2008, t. 110 s. 69–82.

[5] Na stronie: szukajwarchiwach.pl.


Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij