Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1938

Redaktor tomu: Marek Kornat
Współpraca: Piotr Długołęcki, Maria Konopka-Wichrowska, Marta Przyłuska

Warszawa 2007

ISBN 978-83-89607-18-8

Liczba stron: LXVIII + 894


Kolejny tom serii wydawniczej Polskie Dokumenty Dyplomatyczne składa się z 460 dokumentów ilustrujących działania polskiej dyplomacji w 1938 r. Podstawę źródłową tomu stanowią materiały wytworzone głownie przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie i Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Kwerenda objęła także dostępne w AAN zmikrofilmowane zbiory z Instytutu Hoovera. W tomie znalazły się również archiwalia Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, Biblioteki Polskiej w Paryżu, Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych oraz Archiwum Państwowego w Gdańsku, które przechowuje akta Komisarza Generalnego RP w Wolnym Mieście.

Dokumenty ułożono w porządku chronologicznym. Korzystanie ze zbioru ułatwiają rozbudowany indeks rzeczowy oraz umieszczone w tomie regesty, stanowiące krótkie streszczenia każdego z dokumentów. Ponadto w indeksie osobowym podano informacje o funkcjach pełnionych w 1938 r.

Wydarzeniem, któremu polska dyplomacja poświęciła w 1938 r. najwięcej uwagi był trwający od marca do października kryzys sudecki zakończony konferencją w Monachium. W tomie zostały bogato udokumentowane działania polskiego MSZ od początkowej fazy kryzysu, aż do wystosowania 30 września ultimatum wobec Czechosłowacji i zajęcia Zaolzia.

Prezentowane dokumenty ilustrują także stanowisko władz polskich wobec przeprowadzonego w marcu przyłączenia Austrii do Niemiec, a opublikowane w tomie raporty polskich przedstawicieli w Pradze, Berlinie czy Moskwie dokumentują międzynarodowe reakcję na Anschluss.

Kolejnym istotnym wydarzeniem 1938 r. było nawiązanie stosunków dyplomatycznych z Litwą do którego doszło po wystosowaniu przez stronę polską noty ultymatywnej z 17 marca.

W tomie udokumentowano także bilateralne stosunki Polski – głównie z Niemcami, Francją, Wielką Brytanią czy ZSRR. Szczególnie wiele dokumentów dotyczy kontaktów z Berlinem – dokładnie zilustrowano styczniową wizytę ministra Becka w Berlinie, rozmowy w czasie kryzysu sudeckiego jak również październikowy zwrot w stosunkach polsko-niemieckich.


WSTĘP  

POLSKA POLITYKA ZAGRANICZNA W 1938 R.

W polskiej polityce zagranicznej rok 1938 rozpoczęła styczniowa wizyta ministra Józefa Becka w Berlinie. Rozmowy polsko-niemieckie były kontynuowane w lutym, w czasie pobytu w Warszawie marszałka Hermanna Göringa. Wymieniono oświadczenia, że obydwie strony dochowają wierności „linii 26 stycznia 1934 r.”. Marcowe dokumenty MSZ pozwalają zre- konstruować stanowisko rządu wobec Anschlussu. Beck uważał, że w tej sprawie dyplomacja polska ma niewiele do powiedzenia, skoro mocarstwa zachodnie nie będą przeciwdziałać opanowaniu Austrii przez Niemcy i okrąże- niu Czechosłowacji. Pokłosiem kryzysu austriackiego było załagodzenie konfliktu polsko-litewskiego – nawiązanie stosunków dyplomatycznych po polskim ultimatum do rządu Litwy z 17 marca.

Najważniejszym wydarzeniem w polityce międzynarodowej 1938 r. był jednak kryzys czechosłowacki, zakończony konferencją monachijską 29–30 września, dla Polski mający ciąg dalszy w postaci ultimatum postawio- nego Czechosłowacji 30 września i zajęcia Zaolzia. Kolejne fazy tego kryzysu skupiały uwagę MSZ od marca do października, co znalazło rozległe odzwier- ciedlenie w dokumentach dyplomatycznych.

We wrześniu nastąpiło pogorszenie i tak skomplikowanych relacji polsko-radzieckich. Rząd ZSRR na prośbę kierownictwa czechosłowackiego ostrzegł stronę polską przed podejmowaniem kroków militarnych przeciwko Cze- chosłowacji, grożąc wypowiedzeniem traktatu o nieagresji z 25 lipca 1932 r., który pozostawał jednym z fundamentów stosunków wzajemnych. Osiąg- nięciem polskiej dyplomacji było doprowadzenie do poprawy atmosfery tych stosunków, potwierdzone komunikatem z 26 listopada.

Rok 1938 kończył się dla Polski pod znakiem izolacji i niepewności. Sojusz z Francją był właściwie martwy, a Wielka Brytania prowadziła politykę appeasementu. Plany stworzenia bloku państw „trzeciej Europy” okazały się nierealistyczne. Wszystko zdawało się zapowiadać, że dobiega kresu „polityka równowagi”. Wiceminister Jan Szembek zapisał 10 grudnia w swym dzienniku: „Utrzymanie równowagi między Rosją a Niemcami jest rzeczą niezmiernie trudną. Cały stosunek Niemiec do nas oparty jest na tezie repre- zentowanej przez najwyższe czynniki Trzeciej Rzeszy, że w przyszłym konflik- cie niemiecko-rosyjskim Polska będzie naturalnym sojusznikiem Niemiec” [1].

ROK 1938 – OPRACOWANIA

Przełomowe znaczenie wydarzeń roku 1938 w dziejach dyplomacji europejskiej skłaniało historyków różnych krajów do szczegółowych studiów nad zachowanymi archiwaliami. Zaowocowało to licznymi publikacjami źródłowymi, a w seriach wydawniczych dokumentów dyplomatycznych mocarstw zachodnich tomy materiałów z tego okresu należą do najbardziej interesujących.

Powojenna historiografia w kraju podejmowała studia nad stosunkami mię- dzynarodowymi z niemałymi trudnościami. Przyszło jej funkcjonować w cieniu ideologicznych nacisków i rygorów cenzury. „Odwilż” roku 1956 przyniosła niewątpliwie korzystną zmianę. Właściwie dopiero wówczas rozpoczęły się badania nad polityką zagraniczną II Rzeczypospolitej [2]. W latach sześćdziesiątych ukazały się stosunkowo liczne monografie i rozprawy. Wymienić tu trzeba przede wszystkim prace Henryka Batowskiego [3], Stefanii Stanisławskiej [4], Mariana Wojciechowskiego [5], Michała Pułaskiego [6], Jerzego Kozeńskiego [7] i Macieja Koźmińskiego [8].

Z wydanych na Zachodzie najważniejszą z pewnością pozostaje rozprawa Anny M. Cienciały [9], chociaż od czasów, gdy została napisana, podstawy źródłowe znacznie się rozszerzyły.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat do oceny polskiej polityki zagranicznej w roku 1938 powracał kilkakrotnie Jerzy Tomaszewski, formułując w nie- których sprawach własną interpretację [10]. Sporo miejsca polityce wobec Czechosłowacji poświęcił Stanisław Żerko [11]. Nowe światło na tę tematykę rzuciły monografie Edwarda Długajczyka [12] i Marka P. Deszczyńskiego [13]

DOTYCHCZASOWE EDYCJE DOKUMENTÓW DYPLOMATYCZNYCH Z ROKU 1938

Niemałe zasługi w wydawaniu polskich dokumentów dyplomatycznych położył Polski Instytut Spraw Międzynarodowych. Do publikacji   znacznej liczby akt dokumentujących wydarzenia roku 1938 doszło w latach 1957–1960, na fali „odwilży”. Wiele istotnych materiałów ogłoszono na łamach „Spraw Międzynarodowych”. W roku 1958 powstała nawet osobna seria wydawnicza „Zeszytów Historycznych” PISM-u, niestety mało znana, ponieważ ukazywała się w postaci maszynopisów powielonych. Twórcą serii i redaktorem najważ- niejszych publikacji źródłowych był Józef Chudek, pracownik Instytutu. Wszystkie te wydawnictwa opierały się na zachowanych w kraju zasobach archiwalnych  przedwojennego  Ministerstwa  Spraw Zagranicznych.

Sporą porcję archiwaliów odnoszących się do kryzysu sudeckiego przyniósł opracowany przez Chudka wybór ówczesnych raportów ambasadora w Berlinie [14]. Ilustrują starania polskiej dyplomacji o uzyskanie od Niemiec przedłużenia obowiązywania układu o nieagresji i statusu Wolnego Miasta Gdańska. Uzupełnia tę dokumentację wydana również przez Chudka korespondencja MSZ w sprawie przekazania Polsce Bogumina (ważnego węzła kolejowego), który znajdował się na obszarach przypadających Rzeszy [15].

Pierwszą po zakończeniu wojny źródłową edycją dotyczącą stosunków polsko-francuskich w przełomowym roku 1938 (jeśli nie liczyć publikacji wspomnieniowych ambasadorów Łukasiewicza i Noëla) był wybór raportów i telegramów szyfrowym ambasadora w Paryżu [16]. Dzięki Chudkowi ukazały się też raporty ambasadorskie (za okres od sierpnia do października) Edwarda Raczyńskiego [17].

W roku 1957 z inicjatywy Chudka doszło do publikacji raportów ambasadorskich  gen. Bolesława  Wieniawy-Długoszowskiego  z lat 1938–1939 [18]. Większość dotyczy wydarzeń roku 1938. Odzwierciedlają zabiegi o zacieśnienie stosunków polsko-włoskich, w czym MSZ upatrywało swoistą przeciwwagę dla coraz wyraźniejszej dominacji Niemiec w Europie oraz asekurację projektu „trzeciej Europy”. Dokumenty te mają dużą wartość, chociaż nie są kompletne.

W roku 1958 Józef Chudek wydał nieznaną wcześniej instrukcję Becka dla posła w Pradze i ambasadora w Berlinie [19] oraz ważną notatkę z rozmowy Lipskiego z marszałkiem Göringiem 24 sierpnia 1938 r. [20] Dwa lata później opublikował dokumenty z lutowych rozmów Becka z goszczącym w Polsce dygnitarzem Rzeszy [21]. W urzędowej historiografii Polski Ludowej notatkę  z tych rozmów nazywano „umową Beck–Göring” [22]. Miała stanowić dowód, że rządy polski i niemiecki podpisały porozumienie o wspólnej akcji przeciwko Czechosłowacji. Dokument ten zamieszczamy w tomie.

W latach sześćdziesiątych Jarosław Jurkiewicz ogłosił dwa ważne doku- menty do stosunków polsko-węgierskich w roku 1938 [23]. W opracowaniu Stefanii Stanisławskiej ukazały się dokumenty na temat „warszawskiej filii Antykominternu” [24].

Z punktu widzenia badań nad polską polityką zagraniczną w latach trzydziestych i dyplomacją całego międzywojnia szczególnie ważnym przedsię- wzięciem było wydanie skrupulatnie prowadzonego Diariusza wiceministra spraw zagranicznych Jana Szembeka [25]. Źródło to wielokrotnie już i na różne sposoby wykorzystywali historycy, rekonstruując sposób myślenia polskiego kierownictwa o polityce międzynarodowej i narastającym zagrożeniu bytu państwa.

Istotnym uzupełnieniem Diariusza pozostaje korespondencja osobista wiceministra Szembeka, dotychczas tylko fragmentarycznie ogłoszona drukiem. Listy wymieniane z Romanem Dębickim w latach 1937–1939 opublikował na łamach czasopisma „Niepodległość” Wacław Jędrzejewicz [26].

Dużym osiągnięciem Jędrzejewicza było przygotowanie wydania w języku angielskim materiałów dotyczących misji ambasadorów w Berlinie i Paryżu [27]. Wagi tego przedsięwzięcia nie pomniejsza to, że posłużył się metodą, która nie ułatwia analizy – połączył dokumenty i wspomnienia w jeden zwarty tekst, zaznaczając tylko, co jest dokumentem, a co późniejszą relacją ambasadorów.

Doniosłe znaczenie dla poznania polskiej polityki zagranicznej w roku 1938 ma obszerny tom opracowany przez Jerzego Tomaszewskiego i Zbigniewa Landaua, oparty głowie na kwerendzie w AAN [28], który w niejednym miejscu koryguje publikację papierów Józefa Lipskiego pod redakcją Jędrzejewicza.

Niewielką wartość poznawczą mają wydane materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, tak dobrane, by potwierdzić z góry przyjętą tezę [29]. Najważniejsze dokumenty dotyczące relacji politycznych między II Rzeczą- pospolitą a ZSRR opublikował Jerzy Kumaniecki [30].

Ucieszyła badaczy krytyczna edycja pism Józefa Becka pod patronatem Instytutu Literackiego w Paryżu [31]. Kilka dokumentów dodanych przez Annę M. Cienciałę do wspomnień ministra odnosi się do wydarzeń roku 1938.

Odnotować też trzeba tom przygotowany przez Stefanię Stanisławską, poświęcony sprawie polskiej w czasie II wojny światowej, w którym znaj- dziemy kilka dokumentów wcześniejszych [32]. Z planowanych sześciu tomów źródeł do dziejów polskiej polityki zagranicznej, pod redakcją Włodzimierza T. Kowalskiego, ukazał się jeden [33]. Ważne dokumenty z roku 1938 zamieścili w swych wyborach Stanisław Sierpowski [34] oraz Maria Nowak-Kiełbikowa  i Tadeusz Jędruszczak [35].

Jerzy Tomaszewski ogłosił materiały dotyczące kontaktów polsko-rumuńskich w sprawie zamiaru wykorzystania przez lotnictwo radzieckie rumuńskiej przestrzeni powietrznej w celu udzielenia pomocy Czechosłowacji [36]. Opubli- kował również dokumenty dyplomatyczne odnoszące się do pogromu Żydów w Niemczech w listopadzie 1938 r. [37] Wydawnictwa źródłowe z ostatnich lat przyniosły obszerny materiał ilustrujący działania polskiego wywiadu na Zaolziu i Rusi Zakarpackiej [38].

PODSTAWA WYBORU, ZASADY EDYCJI, OPRACOWANIE DOKUMENTÓW

Na treść dokumentów wytwarzanych przez resort musiał wpływać sposób jego funkcjonowania. Józef Beck jako polityk i minister nie miał zwyczaju szczegółowo wprowadzać współpracowników w swoje plany i przemyślenia, a w służbie zagranicznej nade wszystko cenił zwięzłość i dyskrecję. Własnych uwag o sytuacji międzynarodowej, o położeniu Rzeczypospolitej zostawił niewiele [39]. Z pewnością nie ułatwia to studiów nad polską polityką zagraniczną w okresie jego ministerialnej kadencji.

W ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej centrum decyzyjne w MSZ przeniosło się z Departamentu Politycznego do Gabinetu Ministra. W ministerstwie, zdaniem ówczesnego kierownika referatu sowiec- kiego Stanisława Zabiełły, nastąpił wyraźny podział na grono kierownicze, które myślało, oceniało, dokonywało syntezy i decydowało, oraz na pozostałych urzędników, którzy zbierali materiały i obserwacje, opracowywali je i analizowali, a rezultaty swych prac przedstawiali szefom, by wyciągnęli odpowiednie wnioski [40]. Jan Szembek, będący zastępcą ministra, prowadził korespondencję z placówkami dyplomatycznymi, często podpisywał instrukcje i analizował raporty, ale nie podejmował decyzji, jego działania nie wykraczały poza rolę administratora.

Historycy dyplomacji są zgodni co do tego, że istotny wpływ na kształtowanie polityki zagranicznej mieli ambasadorzy w głównych stolicach europejskich. Cieszyli się zaufaniem ministra Becka, chociaż nie wszyscy byli „jego ludźmi”. W sprawach Niemiec Beck liczył się ze zdaniem ambasadora Józefa Lipskiego. Jeśli chodzi o złożone relacje z Francją, polegał na kompetencjach ambasadora Juliusza Łukasiewicza. Wysokie notowania miał   z pewnością Edward Raczyński, ambasador w Londynie, wnikliwy obserwator polityki Wielkiej Brytanii i rzecznik zacieśnienia z nią stosunków. Polskie kierownictwo przywiązywało też dużą wagę do stosunków z Włochami.

Ambasadorem w Rzymie był od czerwca Bolesław Wieniawa-Długoszowski [41]. Głównym ekspertem od stosunków ze Związkiem Radzieckim pozostawał ambasador Wacław Grzybowski, ale dzielił tę rolę z naczelnikiem Wydziału Wschodniego Tadeuszem Kobylańskim. Funkcję posła w Pradze pełnił Kazi- mierz Papée.

Stan zachowania polskiej dokumentacji dyplomatycznej z okresu między- wojennego, zwłaszcza z ostatnich lat przed wybuchem II wojny światowej, pozostawia wiele do życzenia. W wyniku wydarzeń wojennych zasób archiwalny MSZ został zdekompletowany. Część akt planowo zniszczono, większość wpadła w ręce nieprzyjacielskie i nie wszystkie przetrwały wojenną zawieruchę [42]. Podczas ewakuacji z Warszawy kierownictwo resortu zabrało – jak pisze Henryk Batowski – „tylko mniejszą część akt uważaną za najcenniejszą” [43]. Podobnie postąpili kierownicy ważniejszych placówek. Wszystkie te dokumenty zostały potem przekazane Rządowi RP na uchodźstwie i w roku 1940 posłużyły do przygotowania Polskiej Białej Księgi [44]. Przechowuje je dzisiaj Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie.

Podstawę tego tomu stanowią dokumenty wybrane podczas kwerend w Archiwum Akt Nowych i Instytucie Sikorskiego. W AAN interesowały nas przede wszystkim materiały wydziałów Zachodniego i Wschodniego MSZ oraz akta z Gabinetu Ministra, gdzie trafiły notatki z rozmów ministra Becka z zagranicznymi politykami i przedstawicielami w Warszawie. Niektóre braku- jące notatki można znaleźć w zespołach różnych placówek (np. Ambasada Berlin, Ambasada Rzym). Kwerendą objęto też dostępne w AAN zmikrofilmowane archiwalia z Instytutu Hoovera. W IPMS najprzydatniejsze były akta przechowywane w zespołach: MSZ i Ambasada Londyn.

Ważne okazały się poszukiwania w zbiorach Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku – zwłaszcza w kolekcjach akt Juliusza Łukasiewicza, Józefa Lipskiego, Romana Dębickiego i Leona Orłowskiego [45]. Nie pominięto zbiorów Biblioteki Polskiej w Paryżu, Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych oraz Archiwum Państwowego w Gdańsku, które przechowuje akta Komisarza Generalnego RP w Wolnym Mieście.

Udało się odnaleźć sporo dokumentów nowych – nie tyle dotychczas nieznanych, co nieprzeanalizowanych wystarczająco w historiografii. W sumie tom ten przynosi istotne uzupełnienie podstaw źródłowych do dziejów pol- skiej polityki zagranicznej, chociaż nie zmienia zasadniczego zarysu wydarzeń. Zrezygnowano (z nielicznymi wyjątkami) z publikacji traktatów, układów, umów, przemówień, komunikatów czy deklaracji. Pominięto także doku- menty dotyczące spraw wojskowych i gospodarczych.

Dokumenty zamieszczono w porządku chronologicznym. W „główce” każdego dokumentu podano dzienną datę jego wytworzenia (jeśli jej ustalenie było niemożliwe, datę przybliżoną w nawiasie kwadratowym) oraz wystawcę i odbiorcę, rezygnując jednak z każdorazowego podawania nazwisk: ministra, wiceministrów, szefów placówek dyplomatycznych czy wyższych urzędników MSZ (ograniczono informacje do pełnionych funkcji). W przypadku szyfro- gramów czy raportów placówek dla Centrali – też nie umieszczano jej  w „główce”.

Wszystkie dokumenty publikowane są w całości, lecz bez opisu kance- laryjnego (pieczęci, oznak kancelaryjnych, adnotacji „za zgodność”, informacji o liczbie egzemplarzy itp.). Pominięto nagłówki będące częścią formularza (np. „Poselstwo Rzeczpospolitej Polskiej” czy „Telegram szyfrowy przycho- dzący”). Zrezygnowano z publikacji rozdzielnika, przenosząc do przypisów informacje o przesłaniu kopii dokumentu do placówek za granicę lub rozesłaniu poza MSZ (np. do Oddziału II Sztabu Głównego).

Nie podano informacji o kopiach dokumentu w innych zespołach bądź archiwach. Zachowano klauzule tajności. Zrezygnowano (poza nielicznymi wyjątkami) z publikacji pism przewodnich, ich treść (jeśli miała istotne znaczenie) omawiając w przypisie. Zrezygnowano z rozwijania w dokumen- tach zastosowanych skrótów – ich wykaz zamieszczono osobno. Uzupełnienia redakcyjne (nieliczne) oznaczono nawiasem kwadratowym.

Wszystkie dokumenty opublikowano na podstawie oryginałów przecho- wywanych w archiwach, niezależnie od wcześniejszych edycji, o których poinformowano, podając pod dokumentem zapis bibliograficzny w wersji skróconej. Zastosowano następujące skróty bibliograficzne:

 DBFP – Documents on British foreign policy 1919–1939, ser. 3, t. 3: 1938–1939, E.L. Woodward, Rohan Butler, Margaret Lambert (red.), His Majesty’s Stationery Office, London 1950

  DDF – Documents diplomatiques français 1932–1939, ser. 2 (1936–1939), t. 12: 3 octobre – 30 novembre 1938, Paris 1978

 DDPPZ – Tadeusz Jędruszczak, Maria Nowak-Kiełbikowa (red.), Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, t. 2: 1933–1939, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1996

 Diplomat in Berlin – Wacław Jędrzejewicz (red.), Diplomat in Berlin 1933–1939: Papers and Memoirs of Józef Lipski, Ambassador of Poland, Columbia University Press, New York – London 1968

– Diplomat in Paris – Wacław Jędrzejewicz (red.), Diplomat in Paris, 1936–1939; papers and memoirs of Juliusz Łukasiewicz, Ambassador of Poland, Columbia University Press, New York 1970

 DMPR – Euzebiusz Basiński i in. (red.), Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. 6: 1933–1938, Pracownia Historii Stosunków Polsko-Radzieckich PAN, Instytut Słowianoznawstwa AN ZSRR, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1967

 Dokumenty o stosunkach rumuńsko-polskich – Jerzy Tomaszewski, Dokumenty o stosunkach rumuńsko-polskich po konferencji monachijskiej, „Studia z dziejów ZSRR i Europy Środkowej”, t. 15, Instytut Historii PAN, Ossolineum, Wrocław 1979

 Dokumenty z przedednia drugiej wojny światowej – Dokumenty i materiały z  przedednia  drugiej  wojny  światowej, t. 1: listopad 1937–1938, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1949

 DPSR – Documents on Polish-Soviet Relations 1939–1945, t. 1: 1939–1943, General Sikorski Historical Institute, Heinemann, London 1961

 Droga do Gdańska – Marek Kornat, Droga do Gdańska. Autostradą przez Korytarz, „Pomocnik historyczny”, dod. do: „Polityka” z 18 lutego 2006 r.

 Druga Rzeczpospolita – Aleksander Łuczak, Józef R. Szaflik, Druga Rzeczpospolita. Wybór dokumentów, LSW, Warszawa 1988

 DTJS – Józef Zarański (red.), Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), t. 4, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Londyn 1972 

 DTJS materiały uzupełniające – Wacław Jędrzejewicz (red.), Diariusz i teki Jana Szembeka 1935–1945 opracowane  przez  Tytusa  Komarnic-  kiego i Józefa Zarańskiego. Materiały uzupełniające, „Niepod- ległość”, t. 15, Instytut Piłsudskiego, Nowy Jork – Londyn 1982

 Dwie instrukcje Becka z września 1938 r. – Józef Chudek (red.), Dwie instrukcje Becka z września 1938 r., „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 2

– Dyplomata w Paryżu – Wacław Jędrzejewicz, Henryk Bułhak (red.), Juliusz Łukasiewicz, Dyplomata w Paryżu 1936–1939, Instytut Historii PAN, Warszawska Oficyna Wydawnicza „Gryf”, Warszawa 1995

 Dzieje Polski 1918–1939 – Władysław A. Serczyk (red.), Dzieje Polski 1918–1939.  Wybór  materiałów  źródłowych, KAW, Kraków 1990

 Europe in Decay – Lewis B. Namier, Europe in Decay. A Study in Disintegration 1936–1940, Macmillan, London 1950

 Historia Polski 1918–1939 – Witold Pronobis, Ryszard Sudziński, Historia Polski 1918–1939 w świetle źródeł, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń 1982

 Korespondencja szyfrowana ambasadora Lipskiego – Józef Chudek (red.), Korespondencja szyfrowana ambasadora Lipskiego z września 1938  r., „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 5

 Lietuvos užsienio reikalu¸ ministrai – A. Gaigalaitë i in., Lietuvos užsienio reikalu ministrai, 1918–1940, Šviesa, Kaunas 1999

 Monachium 1938 – Zbigniew Landau, Jerzy Tomaszewski, Monachium 1938: Polskie dokumenty dyplomatyczne, PWN, Warszawa 1985

 „Monitor Polski” nr 271 – „Monitor Polski” 1938, nr 271 z 28 listopada

 „Monitor Polski” nr 59 – „Monitor Polski” 1938, nr 59 z 14 marca

 „Monitor Polski” nr 64 – „Monitor Polski” 1938, nr 64 z 19 marca

 Na  południe  od  Karpat  –  Jerzy  Tomaszewski,  Na  południe  od Karpat, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2002, t. 2, nr 6 (10)

 Nowyje dokumienty – Ziemskow i in. (red.), Nowyje dokumienty po istorii Mjunchiena, Gosudarstwiennoie izdatielstwo politiczeskoj litieratury, Moskwa 1958

 PBK – tzw. Polska Biała Księga, w wersjach językowych: francuskiej (Les relations polono-allemagnes et polono-soviétiques au cours de la  période 1933–1939. Recueil de documents officials, Flammarion, Paris 1940),  angielskiej (Official  Documents  Concerning  Polish-German and Polish-Soviet Relations 1933–1939. The Polish White Book, Roy-Publishers, New York [1940]) i niemieckiej (Die polnisch-deutschen und die polnisch-sowjetrussischen  Beziehungen  im Zeitraum von 1933 bis 1939. Dokumente und Urkunden zum Kriegsausbruch, Basel 1940) o wspólnej numeracji  dokumentów

 Polish-Soviet Relations – Polish-Soviet Relations 1918–1943. Official Documents,  Washington [1943]

Polnische Dokumente – Polnische Dokumente zur Vorgeschichte des Krieges, Zentralverlagt der NSDAP, Berlin 1940

 Polska 1939 roku – Marek Kornat, Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop–Mołotow, PISM, Warszawa 2002

 Polska a Monachium – Stefania Stanisławska, Polska a Monachium, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1967

 Polska korespondencja dyplomatyczna – J. Tomaszewski, Polska korespondencja dyplomatyczna na temat wojskowej pomocy ZSRR dla Czechosłowacji w 1938 r. przez terytorium Rumunii, „Z dziejów rozwoju państw socjalistycznych” 1983, t. 1, nr 1

 Polska polityka zagraniczna – Anna M. Cienciała (red.), Polska polityka zagraniczna w latach 1926–1932 [właśc. 1926–1939], na podstawie tekstów min. Józefa Becka, Instytut Literacki, Paryż 1990

 Polska w latach 1918–1939 – Wojciech Wrzesiński (red.), Polska w latach 1918–1939. Wybór tekstów źródłowych  do  nauczania  historii, WSiP, Warszawa 1986

 Polska w polityce międzynarodowej – Włodzimierz T. Kowalski (red.), Polska w polityce międzynarodowej (1939–1945):  Zbiór  dokumentów 1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989

 Polsko-radzieckie stosunki gospodarcze – Stanisław Łopatniuk, Polsko-radzieckie stosunki gospodarcze 1921–1939, IKS PAN, Warszawa 1987

 Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna – Ludwik Gelberg (red.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna, t. 2, PWN, Warszawa 1958

 Rozmowa Beck–Hitler – Andrzej Garlicki, Rozmowa Beck–Hitler, „Kultura” (Warszawa) z 1 lutego 1970

 Rozmowa Göring–Lipski  – Józef  Chudek (red.), Rozmowa  Göring–Lipski z 24 sierpnia 1938 r., „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 3

 Rozmowy Beck–Göring  –  Józef  Chudek  (red.),  Rozmowy  Beck–Göring z 23 lutego 1938 r., „Sprawy Międzynarodowe” 1960, nr 5

– Rozmowy Bonnet–Łukasiewicz – Józef Chudek (red.), Rozmowy Bonnet–Łukasiewicz w okresie przedmonachijskim, „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 6

 Sprawa Bogumina – Józef Chudek (red.), Sprawa Bogumina w dokumentach polskich, „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 9

 Sprawa polska – Stefania Stanisławska (red.), Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej: Zbiór dokumentów, PISM, PWN, Warszawa 1965

 Stosunki  polsko-czechosłowackie  – Bogusław Kożusznik, Stosunki  polsko-czechosłowackie na emigracji w latach 1939–1945, „Świat i Polska” 1946, nr 6–7

 Stosunki polsko-radzieckie – Tadeusz Cieślak (red.), Euzebiusz Basiński (oprac.), Stosunki polsko-radzieckie w latach 1917–1945.  Dokumenty i materiały, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1967

Stosunki RP z państwem radzieckim – Jerzy Kumaniecki (oprac.), Stosunki Rzeczypospolitej  Polskiej  z  państwem  radzieckim  1918–1945. Wybór dokumentów, PWN, Warszawa 1991

 Umowa Göring–Beck – Stefania Stanisławska (oprac.), Umowa Goering–Beck z 23 lutego 1938 roku, „Najnowsze dzieje Polski. Materiały   i studia z okresu 1914–1939”, t. 3, PWN, Warszawa 1960

 W świetle archiwów Wilhelmstrasse – Stanisław Zabiełło (red.), Polska polityka  zagraniczna   w  świetle  archiwów  Wilhelmstrasse   (1937–1938), „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 7

 Warszawska filia Antykminternu – Stefania Stanisławska (red.), Warszawska filia Antykominternu. Nie opublikowane dokumenty MSZ Polski w  sprawie tzw.  Ekspozytury Kominternu  w  Pradze, „Studia z najnowszych dziejów powszechnych”, t. 3, PWN, Warszawa 1963

 Węgry i Polska w okresie kryzysu czechosłowackiego – Jarosław Jurkiewicz (red.), Węgry  i  Polska  w  okresie  kryzysu  czechosłowackiego 1938, „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 7–8

 Wizyta Becka – Andrzej Garlicki, Wizyta Becka w Berlinie, „Kultura” (Warszawa) z 25 stycznia 1970 r.

 Wrześniowy kryzys (Lipski) – Józef Chudek (red.), Wrześniowy kryzys czechosłowacki w raportach  ambasadora  Lipskiego,  PISM, Warszawa 1958 („Zeszyty Historyczne”, nr 7, na prawach rękopisu)

 Wrześniowy kryzys (Londyn) – Józef Chudek (red.), Wrześniowy kryzys czechosłowacki 1938 r. w raportach Ambasady RP w Londynie,  PISM, Warszawa 1958 („Zeszyty Historyczne”, nr 8, na prawach rękopisu)

 Wrześniowy kryzys (Łukasiewicz) – Józef Chudek (red.), Wrześniowy kryzys czechosłowacki 1938 r. w raportach ambasadora Łukasie-  wicza, PISM, Warszawa 1960 („Zeszyty Historyczne”, nr 10,  na prawach rękopisu)

 Wrześniowy kryzys (Raczyński) – Józef Chudek (red.), Wrześniowy kryzys czechosłowacki 1938 r. w raportach ambasadora Edwarda Raczyńskiego, „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 1

 Wybór aktów i dokumentówWybór aktów i dokumentów dotyczących polskiej polityki zagranicznej w okresie od 1933 r. do 1939 r., PISM, Warszawa 1949

 Wybór tekstów źródłowych – Halina Parafianowicz (red.), Krzysztof Buchowski, Robert Kempa (oprac.), Wybór  tekstów  źródłowych  z historii Polski i powszechnej 1918–1945, wyd. Instytut Historii Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2004

 Wymiana korespondencji Benesz–Mościcki – Stefania Stanisławska, Wymiana korespondencji  Benesz–Mościcki  z  września  1938  roku, „Polityka” z 14 lutego 1959

 – Z raportów ambasadorskich – Józef Chudek (red.), Z raportów ambasadorskich Wieniawy-Długoszowskiego, PISM, Warszawa 1957 („Zeszyty Historyczne”, nr 6, na prawach rękopisu)

 Źródła – Stanisław Sierpowski (red.), Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 3: 1935–1939, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 1992. 

W metryczce dokumentu (poza informacją o ewentualnej wcześniejszej edycji) zamieszczono dane o miejscu jego przechowywania (nazwę archiwum, zespołu i numer sygnatury). Cechy formalne podano jedynie w odniesieniu do (nielicznych) rękopisów (pozostałe dokumenty to maszynopisy).

Dokumenty opatrzono przypisami rzeczowymi, ograniczonymi do nie- zbędnego minimum. Podawane tam daty dzienne (jeśli nie zaznaczono inaczej) dotyczą 1938 r. Przypisy oryginalne umieszczono między rzeczowymi, oznaczając je literą x, xx itd.

Wprowadzono przypisy literowe, które informują o takich cechach formalnych dokumentu, jak podkreślenia odręczne, zakreślenia na marginesie, przekreślenia, nieczytelne fragmenty czy podpisy. W styl dokumentów nie ingerowano, odręczne dopiski lub komentarze oznaczono kursywą i odpowiednimi przypisami literowymi. Pomijano dopiski z okresów późniejszych, np. przeredagowywanie tekstu w związku z publikacją w Polskiej Białej Księdze. Nie tłumaczono na język polski dokumentów (lub ich fragmentów) sporządzonych w językach obcych. Zrezygnowano z przypisów osobowych –  informacje o funkcjach pełnionych w 1938 r. zawiera indeks osobowy.

Zastosowano następujące przypisy literowe:

a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania


KOREKTA JĘZYKOWA

Ingerencje korektorskie ograniczono do niezbędnego minimum, przyjęto zasadę publikowania dokumentów zgodnie z obowiązującymi w 1938 r. normami (czyli zgodnie z reformą ortografii w 1936 r.). Poprawiono bez zaznaczania oczywiste błędy literowe, ortograficzne i interpunkcyjne, uzu- pełniono brakujące polskie znaki diakrytyczne. Zachowano wielkie i małe litery. Zrezygnowano z poprawiania nieprawidłowo zapisanych nazwisk obcych, m.in. czeskich, słowackich i litewskich, pozostawiając spolonizowaną ich wersję (np. Benesz zamiast Beneš). Prawidłową pisownię nazwisk zawiera indeks osobowy (z odnotowaniem oryginalnego zapisu).

PODZIĘKOWANIA 

Za pomoc udzieloną w czasie kwerendy redaktor tomu pragnie podziękować pracownikom Archiwum Akt Nowych, Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, Biblioteki Polskiej w Paryżu oraz Archiwum Państwowego w Gdańsku. Podziękowania należą się także redaktorowi naczelnemu serii, prof. Włodzimierzowi Borodziejowi, członkom Komitetu Redakcyjnego, szczególnie prof. Jerzemu Tomaszewskiemu, prof. Piotrowi Wandyczowi i prof. Stanisławowi Żerce oraz dr. Janowi Stanisławowi Ciechanowskiemu i dr. Piotrowi M. Majewskiemu.

Marek Kornat


__________
[1]  J. Zarański (red.), Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), t. 4, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Londyn 1972, s. 380. 
[2] Pisała o tym Anna M. Cienciała, Marxism and History: Recent Polish and Soviet Interpretations of Polish Foreign Policy in the Era of Appeasement. An Evolution, „East-European Quarterly” 1972, t. 6, nr 1, s. 92–118. 
[3] H. Batowski, Kryzys dyplomatyczny w Europie, jesień 1938 – wiosna 1939, Wydaw­nictwo MON, Warszawa 1962; idem, Austria i Sudety 1919–1938. Zabór Austrii i przygotowanie agresji na Czechosłowację, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1968. 
[4]  S. Stanisławska, Wielka i mała polityka Józefa Becka (marzec–maj 1938), PISM, Warszawa 1962; idem, Polska a Monachium, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1967. 
[5]  M. Wojciechowski, Stosunki polsko-niemieckie 1933–1938, Instytut Zachodni, Poznań 1965. 
[6]  M. Pułaski, Stosunki dyplomatyczne polsko-czechosłowacko-niemieckie od roku 1933 do wiosny 1938, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1967. 
[7]  J. Kozeński, Czechosłowacja w polskiej polityce zagranicznej w latach 1932–1938, Instytut Zachodni, Poznań 1964. 
[8]  M. Koźmiński, Polska i Węgry przed drugą wojną światową (październik 1938 – wrzesień 1939): z dziejów dyplomacji i irredenty, Instytut Historii PAN, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970. 
[9]  A.M. Cienciała, Poland and the Western Powers 1938–1939. A Study in the Interdependence of Eastern and Western Europe, Routledge and Kegan Paul, London–Toronto 1968. 
[10] J. Tomaszewski, Polska wobec Czechosłowacji w 1938 r., „Przegląd Historyczny” 1996, t. 87, z. 1; idem, Czy we wrześniu 1938 roku Polsce groziła wojna?, w: H. Gapski (red.), Christianitas et cultura Europae: księga jubileuszowa profesora Jerzego Kłoczowskiego, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1998, t. 1; idem, Preludium Zagłady: wygnanie Zydów polskich z Niemiec w 1938 r., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998. 
[11] S. Żerko, Stosunki polsko-niemieckie 1938–1939, Instytut Zachodni, Poznań 1998. 
[12] E. Długajczyk, Tajny front na granicy cieszyńskiej: Wywiad i dywersja w latach 1919–1939, „Śląsk”, Katowice 1993. 
[13] M.P. Deszczyński, Ostatni egzamin: Wojsko Polskie wobec kryzysu czechosłowac­kiego 1938–1939, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2003. 
[14] J. Chudek (red.), Wrześniowy kryzys czechosłowacki 1938 r. w raportach ambasa­dora Lipskiego, PISM, Warszawa 1958 („Zeszyty Historyczne”, nr 7) i Koresponden­cja szyfrowana ambasadora Lipskiego z września 1938 r., „Sprawy Międzynaro­dowe” 1958, nr 5. 
[15] J. Chudek (red.), Sprawa Bogumina w dokumentach polskich, „Sprawy Międzyna­rodowe” 1958, nr 9. 
[16] J. Chudek (red.), Wrześniowy kryzys czechosłowacki 1938 r. w raportach amba­sadora Łukasiewicza, PISM, Warszawa 1960 („Zeszyty Historyczne”, nr 10) i Roz­mowy Bonnet–Łukasiewicz w okresie przedmonachijskim, „Sprawy Międzynarodo­we” 1958, nr 6. 
[17] J. Chudek (red.), Wrześniowy kryzys czechosłowacki 1938 r w raportach Ambasady RP w Londynie, PISM, Warszawa 1958 („Zeszyty Historyczne”, nr 8) i Wrześniowy kryzys czechosłowacki 1938 r. w raportach ambasadora Edwarda Raczyńskiego, „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 1. 
[18] J. Chudek (red.), Z raportów ambasadorskich Wieniawy-Długoszowskiego, PISM, Warszawa 1957 („Zeszyty Historyczne”, nr 6). 
[19] J. Chudek (red.), Dwie instrukcje Becka z września 1938 r., „Sprawy Między ­narodowe” 1958, nr 2. 
[20] J. Chudek (red.), Rozmowa Göring–Lipski z 24 sierpnia 1938 r., „Sprawy Między ­narodowe” 1958, nr 3. 
[21] J. Chudek (red.), Rozmowy Beck–Göring z 23 lutego 1938 r., „Sprawy Między ­narodowe” 1960, nr 5. 
[22] Tak np. S. Stanisławska (oprac.), Umowa Goering–Beck z 23 lutego 1938 roku, „Najnowsze dzieje Polski. Materiały i studia z okresu 1914–1939”, t. 3, PWN, Warszawa 1960. 
[23] J. Jurkiewicz (red.), Węgry i Polska w okresie kryzysu czechosłowackiego 1938, „Sprawy Międzynarodowe” 1958, nr 7–8. 
[24] S. Stanisławska (red.), Warszawska filia Antykominternu. Nie opublikowane doku­menty MSZ Polski w sprawie tzw. Ekspozytury Kominternu w Pradze, „Studia z najnowszych dziejów powszechnych”, t. 3, PWN, Warszawa 1963. 
[25] Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), t. 1–4, Londyn 1964–1972 – trzy pierwsze tomy, obejmujące lata 1935–1937, opracował Tytus Komarnicki, dyplo ­mata, delegat przy Lidze Narodów; czwarty tom, za lata 1938–1939, przygotował do druku Józef Zarański. 
[26] W. Jędrzejewicz (red.), Diariusz i teki Jana Szembeka. 1935–1945 opracowane przez Tytusa Komarnickiego i Józefa Zarańskiego. Materiały uzupełniające, „Niepodległość”, t. 15, Instytut Piłsudskiego, Nowy Jork – Londyn 1982. 
[27] W. Jędrzejewicz (red.), Diplomat in Berlin 1933–1939: Papers and Memoirs of Józef Lipski, Ambassador of Poland, Columbia University Press, New York – London 1968 i Diplomat in Paris 1936–1939: Papers and Memoirs of Juliusz Łukasiewicz, Ambassador of Poland, Columbia University Press, New York 1970. Papiery Łuka­siewicza wydane zostały po polsku w 1989 r., później w wersji rozszerzonej: W. Jęd ­rzejewicz, H. Bułhak (red.), Juliusz Łukasiewicz, Dyplomata w Paryżu 1936–1939, Instytut Historii PAN, Warszawska Oficyna Wydawnicza „Gryf”, Warszawa 1995. 
[28] Z. Landau, J. Tomaszewski (oprac.), Monachium 1938. Polskie dokumenty dyplo­matyczne, PWN, Warszawa 1985. 
[29] E. Basiński i in. (red.), Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-ra­dzieckich, t. 6: 1933–1938, Pracownia Historii Stosunków Polsko-Radzieckich PAN, Instytut Słowianoznawstwa AN ZSRR, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1967. 
[30] J. Kumaniecki (oprac.), Stosunki Rzeczypospolitej Polskiej z państwem radzieckim 1918–1945. Wybór dokumentów, Warszawa 1991. 
[31] A.M. Cienciała (red.), Polska polityka zagraniczna w latach 1926–1932 [właśc. 1926–1939], na podstawie tekstów min. Józefa Becka, Instytut Literacki, Paryż 1990. 
[32] S. Stanisławska (red.), Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, PISM, PWN, Warszawa 1965. 
[33] W.T. Kowalski (red.), Polska w polityce międzynarodowej (1939–1945). Zbiór dokumentów 1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989. 
[34] S. Sierpowski (red.), Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 3: 1935–1939, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 1992. 
[35] T. Jędruszczak, M. Nowak-Kiełbikowa (red.), Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, t. 2: 1933–1939, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1996. 
[36] J. Tomaszewski, Polska korespondencja dyplomatyczna na temat wojskowej pomocy ZSRR dla Czechosłowacji w 1938 r. przez terytorium Rumunii, „Z dziejów rozwoju państw socjalistycznych” 1983, t. 1, , nr 1. 
[37] J. Tomaszewski (oprac.), „Noc kryształowa” w relacjach polskich konsulatów, „Biule­tyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1980, nr 2–3. 
[38] K. Badziak, G. Matwiejew, P. Samuś (oprac.), „Powstanie” na Zaolziu w 1938 r. Polska akcja specjalna w świetle dokumentów Oddziału II Sztabu Głównego WP, „Adiutor”, Warszawa 1997; idem, Akcja „Łom”. Polskie działania dywersyjne na Rusi Zakarpackiej w świetle dokumentów Oddziału II Sztabu Głównego, „Adiutor”, Warszawa 1998; M.P. Deszczyński (oprac), Sprawa Zaolzia, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1995, nr 112. 
[39] Jeśli oczywiście pominąć wspomnienia dyktowane w czasie internowania w Rumunii (J. Beck, Ostatni raport, przedmowa M. Wojciechowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987). Nieco światła na postać ministra rzucają relacje uczestników i świadków wydarzeń, szczególnie pamiętnik jego sekretarza Pawła Starzeńskiego, Trzy lata z Beckiem, oprac. B. Grzeloński, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1991 (wyd. I – Londyn 1972). 
[40] S. Zabiełło, „Pamiętniki 1902–1936”, cz. III, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Akc., sygn. 196/71. 
[41] Zastąpił na tym stanowisku Alfreda Wysockiego. 
[42] Sprawy te omawia Edward Kołodziej we wstępie do Inwentarza akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych z lat (1915–1917) 1918–1939, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 2000. Zob. także H. Batowski, Niedoszła „Biala Księga” z roku 1940: rozprawa źródłoznawcza, „Secesja”, Kraków 1993. 
[43] H. Batowski, Z dziejów dyplomacji polskiej na obczyźnie (wrzesień 1939 – lipiec 1941), Wydawnictwo Literackie, Kraków–Wrocław 1984, s. 317. 
[44] W wersjach językowych: francuskiej (Les relations polono-allemagnes et polono ­-soviétiques au cours de la période 1933–1939. Recueil de documents officials, Flammarion, Paris 1940), angielskiej (Official Documents Concerning Polish -German and Polish-Soviet Relations 1933–1939. The Polish White Book, Roy-Publishers, New York [1940]) i niemieckiej (Die polnisch-deutschen und die polnisch-sowjetrussischen Beziehungen im Zeitraum von 1933 bis 1939. Dokumente und Urkunden zum Kriegsausbruch, Basel 1940) o wspólnej numeracji doku­mentów. 
45 W. Stępniak, Archiwalia polskie w zbiorach Instytutu Hoovera Uniwersytetu Stanforda, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 1997. 


Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij