Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1939 styczeń-sierpień

redaktor tomu: Stanisław Żerko
współpraca Piotr Długołęcki

Warszawa 2005

ISBN 83-89607-05-0

liczba stron: LXVI + 896


Tom 1939 styczeń–sierpień serii wydawniczej Polskie Dokumenty Dyplomatyczne zawiera 523 dokumenty, ilustrujące działania polskiej dyplomacji w przededniu wybuchu II wojny światowej. Dokumenty te (wytworzone głównie przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych) pochodzą z Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Wykorzystano także zbiory Instytutu Hoovera, jednak tylko na podstawie mikrofilmów przechowywanych w AAN. Kilka dokumentów z kolekcji Tadeusza Romera (ówczesnego ambasadora RP w Japonii) przechowywanych w kanadyjskim Public Archives w Ottawie można było uwzględnić dzięki mikrofilmowi znajdującemu się w Instytucie Sikorskiego. Podobnie jak w wypadku większości zagranicznych wydawnictw dyplomatycznych kwerenda nie objęła materiałów wytworzonych przez wywiady cywilny i wojskowy.

Tom 1939 styczeń–sierpień udostępnia głównie źródła dotychczas niepublikowane, choć część wydano już wcześniej. Przyjęto jednak zasadę publikowania dokumentów jedynie na podstawie oryginałów przechowywanych w archiwach, rezygnując z odwoływania się do poprzednich edycji (dokumenty bywały kierowane do druku z pominięciem istotnych fragmentów, liczne były też potknięcia edytorskie). Nie uwzględniono aktów prawno-politycznych (traktaty, układy, umowy, deklaracje, komunikaty) stosunkowo łatwo dostępnych w dość licznych przedrukach. Pominięto także teksty przemówień, które miały znaczenie dla dziejów polskiej polityki zagranicznej, podobnie dokumenty proweniencji czysto wojskowej, dotyczące obronności państwa, protokoły rozmów sztabowych, itp.

Przedstawione dokumenty zostały ułożone w porządku chronologicznym. Tom zawiera indeks osobowy, w którym znajdują się informacje na temat funkcji pełnionych w 1939 roku (do 31 sierpnia) oraz rozbudowany indeks rzeczowy.

Wysiłki polskiej dyplomacji w pierwszych ośmiu miesiącach 1939 roku skupiały się na znalezieniu dróg wyjścia z kryzysu zaistniałego w stosunkach z Niemcami. Dzieje polskiej polityki zagranicznej tego okresu mają wyjątkowo bogatą literaturę, chociaż trzeba zaznaczyć, iż niektóre dezyderaty badawcze pozostają aktualne. Polityka ta stanowiła od początku przedmiot dyskusji i sporów – słabnących jednak w miarę upływu lat. Obecnie w polskiej historiografii przyjmuje się w zasadzie zgodnie, iż kierownictwo Rzeczypospolitej w 1939 roku miało w gruncie rzeczy bardzo ograniczone pole manewru. Przeważa pogląd, że podjęta w Warszawie decyzja o odrzuceniu najpierw ofert, a następnie już żądań niemieckich, była decyzją słuszną. Rozbieżności dotyczą zwłaszcza oceny analitycznych zdolności kierownictwa polskiej dyplomacji, szczególnie – ministra Józefa Becka.


WSTĘP

Wysiłki polskiej dyplomacji w pierwszych ośmiu miesiącach 1939 r. skupiały się na znalezieniu dróg wyjścia z kryzysu zaistniałego w stosunkach z Niemcami. Dzieje polskiej polityki zagranicznej tego okresu mają wyjątkowo bogatą literaturę, chociaż trzeba zaznaczyć, iż niektóre dezyderaty badawcze pozostają aktualne. Polityka ta stanowiła od początku przedmiot dyskusji i sporów – słabnących jednak w miarę upływu lat. Obecnie w polskiej historiografii przyjmuje się w zasadzie zgodnie, iż kierownictwo Rzeczypospolitej w 1939 r. miało w gruncie rzeczy bardzo ograniczone pole manewru. Przeważa pogląd, że podjęta w Warszawie decyzja o odrzuceniu najpierw ofert, a następnie już żądań niemieckich, była decyzją słuszną. Rozbieżności dotyczą zwłaszcza oceny analitycznych zdolności kierownictwa polskiej dyplomacji, szczególnie – ministra Józefa Becka.

STRUKTURA MSZ W POCZĄTKACH 1939 R.; PLACÓWKI ZAGRANICZNE

Pod koniec lat trzydziestych struktura Ministerstwa Spraw Zagranicznych, po wielu reorganizacjach, zdołała się ustabilizować[1]. Nie następowały też większe zmiany personalne. Zastępcą ministra Józefa Becka, stojącego na czele MSZ od 2 listopada 1932 r., był podsekretarz stanu Jan Szembek, mianowany na to stanowisko trzy dni po nominacji Becka. Z kolei funkcję zastępcy Szembeka objął w lipcu 1938 r. Mirosław Arciszewski[2]. Jak się wydaje, kompetencje tych dwóch wysokich urzędników MSZ nie były precyzyjnie rozgraniczone.
Do ścisłej grupy kierowniczej w resorcie należał dyrektor Gabinetu Ministra Michał Łubieński, pełniący tę funkcję od kwietnia 1935 r. Zdaniem wielu autorów, w strukturach MSZ w drugiej połowie lat trzydziestych właśnie Gabinet Ministra Spraw Zagranicznych miał znaczenie kluczowe[3]. W jego ramach działały Referat Szyfrów i Referat Archiwalny (kierowany przez Władysława Poboga-Malinowskiego), ale główną jednostkę stanowił Referat Polityczny.

Formalnie jednak najważniejszą komórką organizacyjną MSZ był Departament Polityczno-Ekonomiczny. Za jego osobliwość można uznać brak stanowiska dyrektora: od 1934 r. trzej naczelnicy wydziałów pełnili jednocześnie funkcje wicedyrektorów. Urzędnicy ci (Tadeusz Gwiazdoski, Józef Potocki, Tadeusz Kobylański) również zaliczali się do najbliższych współpracowników Becka. Grono to uzupełniał Wiktor Tomir Drymmer, który łączył funkcję dyrektora Departamentu Konsularnego z obowiązkami dyrektora Biura Personalnego.

Departament Polityczno-Ekonomiczny składał się na przełomie 1938 i 1939 r. z pięciu wydziałów. Wydział Organizacji Międzynarodowych (P I) kierowany przez wicedyrektora departamentu Tadeusza Gwiazdoskiego dzielił się na referaty: Ligi Narodów i Organizacji Międzynarodowych, Morski, Wyznań, Kongresowy, Spraw Komunikacyjnych i Granicznych. Trzeba zaznaczyć, że wydział ten zajmował się m.in. zagadnieniami Wolnego Miasta Gdańska oraz stosunkami Polski z Watykanem.

Wydziałem Zachodnim (P II) kierował wicedyrektor departamentu Józef Potocki. Wydział składał się z referatów: Centralno-Europejskiego, Anglosaskiego, Zachodniego i Południowego. Terytorialnie kompetencje Wydziału obejmowały stosunki z Austrią, Belgią, Francją, Hiszpanią, Holandią, Luksemburgiem, Portugalią, Niemcami, Szwajcarią, Wielką Brytanią i jej dominiami, Włochami, Ameryką oraz Afryką (oprócz Egiptu).

Naczelnikiem Wydziału Wschodniego (P III) był wicedyrektor departamentu Tadeusz Kobylański. W 1939 r wydział składał się z Referatu Sowieckiego, Referatu Środkowej Europy, Referatu Litewskiego, Referatu Bałtyckie- go, Referatu Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Podlegały mu sprawy stosunków z Albanią, Bułgarią, Czechosłowacją, Danią, Estonią, Finlandią, Grecją, Jugosławią, Litwą, Łotwą, Norwegią, Rumunią, ze Szwecją, z Węgrami, ze Związkiem Radzieckim oraz z Afganistanem, Chinami, Iranem, Japonią, Tajlandią (Syjamem), Turcją, krajami Półwyspu Arabskiego, Palestyną i Egiptem.

Naczelnikiem Wydziału Prawnego (P V; wydział P IV został zlikwidowany podczas wcześniejszej reorganizacji) był Władysław Kulski. Wydział dzielił się na trzy referaty: Polityczno-Prawny, Ogólno-Prawny i Traktatowy.

Na czele Wydziału Prasowego (P VI) stał Wiktor Skiwski. W skład wydziału wchodziły referaty: Prasy Polskiej, Zachodni, Wschodni, Infor- macyjny oraz Propagandy.

W strukturach Departamentu Polityczno-Ekonomicznego samodzielne stanowisko zajmował radca ekonomiczny Jan Wszelaki, którego biuro liczyło kilka osób.

Następną ważną komórkę Centrali stanowił Departament Konsularny, z dyrektorem Wiktorem Tomirem Drymmerem. Departament obejmował trzy wydziały: Polityki Emigracyjnej (E I), kierowany przez Apoloniusza Zarychtę; Polaków za Granicą (E II), z naczelnikiem Władysławem Józefem Zaleskim; Opieki Prawnej (E III), z Bohdanem Samborskim na czele.

Dyrektorem Departamentu Administracyjnego był Stanisław Schimitzek. Departament składał się z dwóch wydziałów: Budżetowego (A II; naczelnik Leonard Szepietowski) i Gospodarczego (A III; naczelnik Stanisław Eska). Osobnymi komórkami były Protokół Dyplomatyczny (dyrektor Aleksander Łubieński) i Biuro Personalne (obowiązki szefa pełnił W. T. Drymmer; uchodził w okresie ministerium Józefa Becka za szarą eminencję MSZ, choć w zasadzie nie zajmował się zagadnieniami ściśle politycznymi)[4].

Dziesięć polskich placówek dyplomatycznych miało w 1939 r. rangi ambasad; były to przedstawicielstwa w Paryżu (ambasador Juliusz Łukasiewicz), Londynie (Edward Raczyński), Berlinie (Józef Lipski), Moskwie (Wacław Grzybowski), Waszyngtonie (Jerzy Potocki), Ankarze (Michał Sokolnicki), Rzymie (Bolesław Wieniawa-Długoszowski), Tokio (Tadeusz Romer), Bukareszcie (Roger Raczyński) i w Watykanie (do lipca 1939 r. chargé d’affaires Stanisław Janikowski, od lipca ambasador Kazimierz Papée). Pozostałe przedstawicielstwa miały status poselstw; po uznaniu przez Polskę niepodległości Słowacji w marcu 1939 r. utworzono nowe poselstwo w Bratysławie. W chwili wybuchu wojny Polska miała łącznie 22 poselstwa samo- dzielne i 20 poselstw z siedzibami w innych państwach. Osobne miejsce zajmował Komisariat Generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku (Marian Chodacki). Należy dodać, że jeszcze jesienią 1938 r. minister Beck zlikwidował Delegację RP przy Lidze Narodów w Genewie, a samą placówkę przekształcono w konsulat generalny (dotychczasowy delegat Polski w Lidze został 1 listopada 1938 r. posłem w Bernie)[5]. Polska sieć konsularna liczyła według stanu na 1 czerwca 1939 r. 87 placówek zawodowych (w tym 27 konsulatów generalnych, 29 konsulatów, 6 wicekonsulatów, 8 agencji konsularnych i 17 wydziałów konsularnych przedstawicielstwa dyplomatycznego) oraz 141 placówek honorowych[6].

Spośród szefów placówek zagranicznych do najbliższych współpracowników ministra Becka należeli ambasadorowie Juliusz Łukasiewicz, Józef Lipski i Edward Raczyński; szczególną pozycję zajmował Bolesław Wieniawa- Długoszowski, osobisty przyjaciel ministra.

DZIEJE ZASOBU I DOTYCHCZASOWE EDYCJE

Palenie akt rozpoczęto na Wierzbowej już w ostatnich dniach sierpnia 1939 r. Najważniejsze dokumenty od 31 sierpnia pakowano do skrzyń, które 4 września przewieziono pociągiem do Białokrynicy pod Krzemieńcem. Jedynie część tych akt dotarła później przez Rumunię do Francji; większość została albo spalona w Białokrynicy na polecenie naczelnika archiwum, albo zakopana w podziemiach tamtejszego zamku.

W obliczu klęski Francji w czerwcu 1940 r. personel MSZ w Angers zniszczył kolejną część zasobu. Do Londynu wywieziono tylko nieliczne dokumenty. Trzeba jednak zaznaczyć, że rząd na uchodźstwie dysponował także materiałami znajdującymi się w ambasadach i poselstwach w innych państwach. W placówkach tych przechowywano nie tylko korespondencję z Centralą, lecz także odpisy raportów polskich dyplomatów.

Większość zasobów archiwum MSZ pozostała we wrześniu 1939 r. w stolicy, w piwnicach Pałacu Brühla, i wkrótce dostała się w ręce Niemców[7]. Dokumenty te po pewnym czasie wywieziono do Berlina, ale niektóre z nich w latach 1941 i 1943 przekazano do warszawskiego Archiwum Akt Nowych. Zostały zniszczone po powstaniu warszawskim, gdy Niemcy w listopadzie 1944 r. spalili siedzibę AAN. Akta znajdujące się na terenie Rzeszy przejęły w 1945 r. władze radzieckie; najpierw trafiły do ZSRR, a następnie zwrócono je stronie polskiej. Archiwalia zakopane w podziemiach białokrynickiego zamku pod koniec kwietnia 1941 r. odnaleźli funkcjonariusze NKWD; także te dokumenty zostały po wojnie przekazane władzom polskim. Odzyskane zasoby zgromadzono najpierw w Archiwum MSZ, a od lat 1963–1964 przechowywane są w AAN. Na niektórych dokumentach wpisano ołówkiem tłumaczenia części wyrazów na język rosyjski. Pewna liczba teczek odnalezionych w okupowanych Niemczech przez Amerykanów na kilkadziesiąt lat znalazła się w Archiwum Narodowym w Waszyngtonie. W 1992 r. została zwrócona Polsce (tzw. Papiery Quayle’a, od nazwiska ówczesnego wiceprezydenta USA) i od 1997 r. jest dostępna w AAN[8].

Niemcom udało się także przejąć akta polskich poselstw w Kopenhadze (w kwietniu 1940 r.) i w Belgradzie (w kwietniu roku następnego). Nie wiadomo, co się później z tymi materiałami stało, podobnie jak ze znaczną częścią akt ewakuowanych z polskich placówek dyplomatycznych w innych krajach, które w latach 1940–1941 były obiektem agresji niemieckiej[9].

Polskie dokumenty dyplomatyczne z 1939 r. przechowywane są obecnie w kilku ośrodkach. Największe znaczenie mają zbiory Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie oraz Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Niewielka część dokumentów znajduje się w Instytucie Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Stanach Zjednoczonych, a mikrofilmy niektórych z nich dostępne są w AAN[10]. Nie można wykluczyć, że akta MSZ leżą jeszcze w innych, nieznanych badaczom miejscach.

Pewna liczba polskich dokumentów dyplomatycznych została już opublikowana. Rząd gen. Sikorskiego w kilka miesięcy po wybuchu wojny wydał tzw. Polską Białą Księgę, która ukazała się w językach angielskim, francuskim i niemieckim. Niemal jednocześnie wyszła niemiecka Biała Księga, której podstawą stały się dokumenty przejęte przez Niemców w Warszawie. Obie publikacje przygotowano do celów propagandowych, toteż ich zawartość została dobrana pod tym kątem. Niektóre dokumenty z Polskiej Białej Księgi przeredagowano (m.in. opuszczono fragmenty). Publikacja Auswärtiges Amt zawiera natomiast, oprócz tłumaczeń na język niemiecki, faksymile polskich oryginałów załączone dla uwiarygodnienia edycji.

Ze zbiorów opublikowanych po wojnie należy wymienić przede wszystkim Diariusz i teki Jana Szembeka 1935–1945. Tom czwarty, wbrew tytułowi całości ostatni, zawiera materiały z lat 1938–1939[11]. Dużą wartość ma niewielki wybór Akty dyplomatyczne polskie odnoszące się do rokowań brytyjsko-francusko-sowieckich w okresie przed wybuchem drugiej wojny światowej, opublikowany w „Bellonie” w 1955 r. oraz jako osobna broszura. W języku angielskim wydano papiery Józefa Lipskiego, wśród których znalazło się wiele depesz z 1939 r. Początkowo także w języku angielskim dostępny był analogiczny wybór z papierów Juliusza Łukasiewicza, później jednak ukazała się wersja w języku polskim, poszerzona i poprawiona. Ambasadorskie papiery Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego wydał, jako materiał powielany, Józef Chudek. Godzi się również odnotować t. 7 serii Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, zawierający wybór pism z okresu od stycznia 1939 do grudnia 1943.

W użytecznym zbiorze wydanym w połowie lat sześćdziesiątych staraniem Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych „na prawach rękopisu”, Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej, znalazło się kilka polskich dokumentów dyplomatycznych z okresu marzec–sierpień 1939 r., lecz są to albo tłumaczenia wtórne za Polską Białą Księgą, albo przedruki z londyńskiej „Bellony”. Trzeba zaznaczyć, że pewna liczba dokumentów ukazała się na łamach „Spraw Międzynarodowych”.

Przedruki z wcześniejszych publikacji obejmuje tom drugi Dokumentów z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, zredagowanych przez Tadeusza Jędruszczaka i Marię Nowak-Kiełbikową. Ineditów nie zawiera też zbiór dokumentów z 1939 r., często retranslacji, opracowany przez Włodzimierza T. Kowalskiego w zaplanowanej na 6 tomów serii Polska w polityce międzynarodowej 1939–1945 (tomy następne już się nie ukazały). Natomiast pierwsze publikacje wielu dokumentów można znaleźć w pracach Jerzego Tomaszewskiego i Marka Kornata.
Rozmowy prowadzone przez polskich dyplomatów były notowane także przez zagranicznych partnerów, a niektóre z tych zapisów zostały opublikowane. Odpowiedniki polskich wersji rozmów można znaleźć przede wszystkich w następujących seriach wydawniczych: Akten zur deutschen auswärtigen Politik (RFN), Documents on British Foreign Policy (Wielka Brytania), Documents diplomatiques français (Francja), Foreign Relations of the United States. Diplomatic Papers (Stany Zjednoczone), I documenti diplomatici italiani (Włochy), Dokumenty wnieszniej politiki (ZSRR/Federacja Rosyjska), Diplomáciai iratok magyarország külpolitikájához (Węgry) i in.

PODSTAWA WYBORU, ZASADY EDYCJI, OPRACOWANIE DOKUMENTÓW

Dokumenty publikowane w tym tomie pochodzą z Archiwum Akt No- wych w Warszawie (AAN) oraz z Instytutu Polskiego i Muzeum im.gen. Sikorskiego w Londynie (IMGS). Wykorzystano także zbiory Instytutu Hoovera, lecz jedynie na podstawie mikrofilmów w AAN. Kilka dokumentów przechowywanych w kolekcji Tadeusza Romera w kanadyjskim Public Archives w Ottawie można było uwzględnić dzięki mikrofilmowi dostępnemu w Instytucie Sikorskiego.

Większość materiałów stanowią inedita, chociaż znaczną część wydano już wcześniej. Przyjęto jednak zasadę publikowania dokumentów na podstawie oryginałów przechowywanych w archiwach, rezygnując z odwoływania się do poprzednich edycji (dokumenty bywały kierowane do druku z pominięciem istotnych fragmentów[12]; stosunkowo liczne były też potknięcia edytorskie). Po dokumenty podyktowane przez wiceministra Szembeka sięgnięto bezpośrednio do zasobów Archiwum Akt Nowych, gdzie znaleziono kilka ważnych pism, których zabrakło w znanym zbiorze Diariusz i teki (materiałów, które weszły do Tek, z nielicznymi wyjątkami nie publikowano). Informacje o wcześniejszej edycji umieszczono pod dokumentem, a zapis bibliograficzny podano w wersji skróconej. Zastosowano następujące skróty bibliograficzne:
Akty dyplomatyczne Akty dyplomatyczne polskie odnoszące się do rokowań brytyjsko-francusko-sowieckich w okresie przed wybuchem drugiej wojny światowej, „Bellona” (Londyn) 1955, z. 1
Agonia pokoju – Henryk Batowski, Agonia pokoju i początek wojny: sierpień–wrzesień 1939, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1984
– DDPPZ – Tadeusz Jędruszczak, Maria Nowak-Kiełbikowa (red.), Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej, t. 2: 1933–1939, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1996
– Diplomat in Berlin – Wacław Jędrzejewicz (red.), Diplomat in Berlin 1933–1939: Papers and Memoirs of Józef Lipski, Ambassador of Poland, Columbia University Press, New York–London 1968
– DMPR – Euzebiusz Basiński i in. (red.), Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. 7: Styczeń 1939 – grudzień 1943, Pracownia Historii Stosunków Polsko-Radzieckich PAN, Instytut Słowianoznawstwa AN ZSRR, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1973
– DTJS – Józef Zarański (red.), Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), t. 4, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Londyn 1972
– Dyplomacja państw bałtyckich – Marek Kornat, Dyplomacja państw bałtyckich w obliczu układu Ribbentrop–Mołotow w świetle nowych dokumentów, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2000, t. 35
– Dyplomacja polska – Marek Kornat, Dyplomacja polska wobec zbliżenia niemiecko-sowieckiego w roku 1939 w świetle nie publikowanych dokumentów, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 2001, z. 138
Dyplomacja II Rzeczypospolitej – Marek Kornat, Dyplomacja II Rzeczypospolitej wobec paktu Ribbentrop–Mołotow, „Dzieje Najnowsze” 2000, nr 2
– Dyplomata w Paryżu – Wacław Jędrzejewicz, Henryk Bułhak (red.), Juliusz Łukasiewicz, Dyplomata w Paryżu 1936–1939, Instytut Historii PAN, Warszawska Oficyna Wydawnicza „Gryf”, Warszawa 1995
– „Kultura” (Paryż), nr 6 (56), czerwiec 1952
– „Monitor Polski”, nr 104 z 6 maja 1939
– MSZ RP wobec Żydów – Jerzy Tomaszewski (oprac.), Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej wobec Żydów, 1938-1939 (dokumenty), „Polski Przegląd Dyplomatyczny”, t. 3, nr 1 (11), styczeń–luty 2003
– Nieznany dokument – Stanisław Żerko (oprac.), Nieznany dokument o wizycie Ribbentropa w Warszawie w styczniu 1939 r. (dokumenty), „Polski Przegląd Dyplomatyczny”, t. 6, nr 3(25), maj–czerwiec 2005
– PBK, tzw. Polska Biała Księga – Official Documents Concerning Polish-German and Polish-Soviet Relations 1933–1939, Roy-Publisher, New York [1940]
Polnische Dokumente Polnische Dokumente zur Vorgeschichte des Krieges, Zentralverlag der NSDAP, Berlin 1940
– Polska 1939 roku – Marek Kornat, Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop–Mołotow, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2002
– Polska w polityce międzynarodowej – Włodzimierz T. Kowalski (red.), Polska w polityce międzynarodowej (1939–1945). Zbiór dokumentów 1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989
– Polska polityka zagraniczna Polska polityka zagraniczna w latach 1926–1932 [powinno być: 1926-1939]. Na podstawie szkiców Józefa Becka oprac. Anna M. Cienciała, Instytut Literacki, Paryż 1990
– Sprawa polska – Stefania Stanisławska (red.), Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Polskie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965
– „Sprawy Międzynarodowe”, nr 6 (63), czerwiec 1957
– Z raportów ambasadorskich – Józef Chudek (red.), Z raportów ambasadorskich Wieniawy-Długoszowskiego, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 1957 (Zeszyty Historyczne PISM, z. 6, na prawach rękopisu)
– Źródła – Stanisław Sierpowski (red.), Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 3: 1935-1939, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 1992

Nie uwzględniono aktów prawno-politycznych (traktaty, układy, umowy, deklaracje, komunikaty), stosunkowo łatwo dostępnych w dość licznych prze- drukach. Pominięto także teksty przemówień, które miały znaczenie dla dziejów polskiej polityki zagranicznej; podobnie – dokumenty proweniencji czysto wojskowej, dotyczące obronności państwa, protokoły rozmów sztabowych itp.

W nagłówkach dokumentów podana jest dokładna data dzienna; jeśli nie udało się jej ustalić, prawdopodobna została zapisana w nawiasie kwadratowym. W „główce” umieszczono zarówno wystawcę, jak i odbiorcę dokumentu. Gdy wystawcami bądź odbiorcami dokumentu byli: minister, szefowie polskich placówek dyplomatycznych czy wysocy urzędnicy w MSZ, zrezygnowano z każdorazowego podawania nazwisk, ograniczając informację do pełnionych funkcji. Jeśli adresatem dokumentów wysyłanych z placówek dyplomatycznych była centrala, nie wprowadzano jej do „główki”. Treść dokumentów przedstawiono możliwie najogólniej. Zwykle określano też ich rodzaj (raport, raport polityczny, telegram szyfrowy, radiotelegram szyfrowy, telefonogram, list); w nielicznych przypadkach trudno było jednoznacznie ustalić, o jaką formę korespondencji dyplomatycznej chodziło.

Dokumenty publikuje się w porządku chronologicznym, w całości (wszystkie wielokropki występują w oryginałach), jednakże z pominięciem opisu kancelaryjnego (oznak kancelaryjnych, pieczęci, stempli, informacji o liczbie przepisanych egzemplarzy, formuły „za zgodność” etc.). Pominięto również nagłówki będące np. elementem formularza, jak „Ambasada Rzeczy- pospolitej Polskiej”, „Telegram szyfrowy przychodzący” itp. Informacje o rozdzielniku umieszczono w przypisach, lecz nie uwzględniono rozdzielnika „wewnętrznego” centrali (podano jedynie, które placówki za granicą lub adresatów spoza MSZ zapoznano z treścią dokumentu). Zachowano klauzule tajności. Pisma przewodnie dodano wyjątkowo; w pozostałych przypadkach, jeśli miały istotniejsze znaczenie, przedstawiono je w przypisie. Skrótów nie rozwiązywano; ich wykaz zamieszczono osobno. W przypadkach wyjątkowych o skrócie informuje się w osobnym przypisie. Nie podawano informacji o innych kopiach dokumentu, przechowywanych w różnych zespołach czy archiwach. Wszelkie (nieliczne) uzupełnienia redakcyjne wyodrębniano nawiasem kwadratowym.

Metryczka pod dokumentem zawiera dane o miejscu jego przechowywania, nazwę zespołu i sygnaturę archiwalną. Cechy formalne określono tylko w wypadku rękopisów (nielicznych; pozostałe dokumenty są maszynopisami). Zrezygnowano z podawania, czy dokument publikowano na podstawie oryginału, kopii lub odpisu.

Publikowane dokumenty opatrzono przypisami rzeczowymi, których liczbę ograniczano do niezbędnego minimum. Z reguły nie powtarzano informacji z przypisów zamieszczonych wcześniej. Zrezygnowano z odsyłania do litera- tury przedmiotu. Podawane w przypisach daty dzienne, jeśli nie zaznaczano inaczej, dotyczą 1939 r.

Wprowadzono przypisy literowe, informujące użytkownika o takich formalnych cechach tekstu, jak podkreślenia odręczne, zakreślenia na marginesie, przekreślenia, nieczytelne fragmenty, miejsca niezrozumiałe czy nieczytelne podpisy. W styl dokumentów nie ingerowano. Współczesne ingerencje merytoryczne (odręczne dopiski, dekretacje, komentarze) dodano do tekstu, stosownie je oznaczając (kursywa, przypisy literowe). Pomijano dopiski z okresów późniejszych, np. ślady przeredagowywania tekstu w celu opublikowania go w Polskiej Białej Księdze czy tłumaczenia niektórych słów na język rosyjski. Nie tłumaczono fragmentów w językach obcych (francuski, angielski i niemiecki). Przypisami osobowymi posługiwano się oszczędnie; informacje o funkcjach pełnionych w 1939 r. przez wymieniane w dokumentach postaci zawiera indeks osobowy.

PRZYPISY LITEROWE

W tomie zastosowano następujące przypisy literowe:

a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania


 

KOREKTA JĘZYKOWA

Ingerencje korektorskie w oryginalny tekst były nieznaczne. W publikowanych materiałach uzupełniono brakujące polskie znaki diakrytyczne, poprawiono bez zaznaczania oczywiste błędy literowe, ortograficzne, interpunkcyjne zgodnie z zasadami pisowni obowiązującymi w 1939 r. Zachowano wielkie i małe litery. Nie poprawiano także usterek związanych z odmianą nazwisk obcych. Pozostawiono spolonizowaną formę niektórych obcych nazwisk, zwłaszcza rosyjskich, czeskich, słowackich, litewskich (np. Szaulis zamiast Šaulys). Prawidłową pisownię zawiera indeks osobowy, chociaż odnotowano w nim oryginalny zapis, z odesłaniem do wersji poprawnej.

PODZIĘKOWANIA

Za pomoc udzieloną w czasie kwerendy redaktor tomu chciałby podziękować pracownikom Archiwum Akt Nowych oraz Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego. Wśród osób, które służyły radami, wskazówkami oraz informacjami, szczególne słowa wdzięczności należą się prof. Stanisławowi Sierpowskiemu i prof. Jerzemu Tomaszewskiemu. Na etapie korekty skorzysta- liśmy z wiedzy i życzliwości Katarzyny Sochackiej.
 
Stanisław Żerko

__________ 
[1] Zob. P. Łossowski, Dyplomacja Drugiej Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1992; J. Łaptos, Organizacja, personel i funkcjonowanie polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w latach 1918–1939, w: Z dziejów polityki i dyplomacji polskiej. Studia poświęcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskiego, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1994, s. 332 i n.; K. Szczepanik, Dyplomacja Polski 1918–2000. Struktury organizacyjne, „Askon”, Warszawa 2000.
[2] Sprawa statusu Mirosława Arciszewskiego w MSZ jest dość skomplikowana. W. Michowicz twierdzi, że dyplomata ten, wcześniej poseł w Bukareszcie, nadzorował Departament Polityczny i zastępował Jana Szembeka, lecz nie otrzymał konkretnego przydziału; P. Łossowski (red.), Historia dyplomacji polskiej, t. IV: 1919–1939, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 49. H. Batowski pisze, że Arciszewski był uważany za sprawującego funkcję II wiceministra, choć nie miał nominacji; H. Batowski, Z dziejów dyplomacji polskiej na obczyźnie (wrzesień 1939 – lipiec 1941), Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984, s. 18, 169. W.T. Drymmer zdecydowanie stwierdza, że Arciszewski nie otrzymał nawet nominacji na zastępcę podsekretarza stanu; W.T. Drymmer, W służbie Polsce, Warszawska Oficyna Wydawnicza „Gryf”, Instytut Historii PAN, Warszawa 1998, przyp. na s. 221. Autorzy przypisów do wspomnień Drymmera prostują jednak, że Arciszewski 28 lipca 1938 r. został mianowany zastępcą podsekretarza stanu Jana Szembeka oraz że przysługiwał mu tytuł ministra; ibidem, s. 303, przyp. 105. W urzędowej korespondencji oraz m.in. na kartach diariusza Szembeka Arciszewskiego rzeczywiście tytułowano minis- trem. Drugim podsekretarzem stanu (wiceministrem) nazywa go P. Łossowski, Dyplomacja Drugiej Rzeczypospolitej, op.cit., s. 200, 214.
[3] Zob. m.in. P. Łossowski, Dyplomacja Drugiej Rzeczypospolitej, op.cit. s. 201.
[4] Szerzej: P. Łossowski, Dyplomacja Drugiej Rzeczypospolitej, op.cit., s. 200 i n.; P. Łossowski (red.), Historia dyplomacji polskiej, t. IV, s. 46 i n.
[5] J. Zarański (red.), Diariusz i teki Jana Szembeka 1935–1945, t. IV, Instytut Polski i Muzeum im. Gen. Sikorskiego, Londyn 1972, s. 300; P. Łossowski (red.), Historia dyplomacji polskiej, t. IV, s. 52.
[6] P. Łossowski (red.), Historia dyplomacji polskiej, t. IV, s. 56. Według Inwentarza akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie z lat 1918–1939, oprac. E. Kołodziej, Archiwum Akt Nowych, Warszawa 2000, s. 8: 10 ambasad, 23 poselstwa (formalnie 40, z uwzględnieniem akredytacji niektórych posłów przy rządach kilku państw), Komisariat Generalny RP w Gdańsku i 203 urzędy konsularne (etatowe oraz honorowe) różnych stopni.
[7] Trzynaście dokumentów Niemcy ogłosili w formie tzw. Białej Księgi: Polnische Dokumente zur Vorgeschichte des Krieges, Zentralverlag der NSDAP, Berlin 1940.
[8] Inwentarz akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych..., op.cit. s. 11–12.
[9] H. Batowski, Z dziejów dyplomacji polskiej na obczyźnie..., op.cit., aneks B.
[10] Zob. W. Stępniak, Archiwalia polskie w zbiorach Instytutu Hoovera Uniwersytetu Stanforda, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 1997.
[11] Osobno zostały wydane zapiski J. Szembeka, Diariusz. Wrzesień–grudzień 1939, oprac. B. Grzeloński, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1989.

[12] Tak zwłaszcza w tzw. Polskiej Białej Księdze, ale też np. w wyborze dokumentów Józefa Lipskiego.


Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij