Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polski Dokumenty Dyplomatyczne 1939 wrzesień-grudzień

redaktor tomu: Wojciech Rojek

współpraca Piotr Długołęcki, Maria Konopka-Wichrowska, Marta Przyłuska

Warszawa 2007

ISBN 978-83-89607-04-1

liczba stron: LXVI + 638


Tom 1939 wrzesień–grudzień serii wydawniczej Polskie Dokumenty Dyplomatyczne zawiera 492 dokumenty, ilustrujące działalność polskiej dyplomacji w czasie pierwszych miesięcy II wojny światowej. Większość z nich została wytworzona przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych, kierowane początkowo przez Józefa Becka, zaś po internowaniu rządu Składkowskiego w Rumunii i utworzeniu nowego gabinetu na uchodźstwie – przez Augusta Zaleskiego. Prezentowane dokumenty pochodzą z Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, The National Archives w Londynie oraz z Archiwum Akt Nowych w Warszawie, gdzie dostępne są zmikrofilmowane zespoły z kalifornijskiego Hoover Institution for War Revolution and Peace. Marginalne znaczenie w pracy nad tomem miały kwerendy w Archives du Ministère des affaires étrangères i Bibliotece Polskiej w Paryżu.

Tom 1939 wrzesień–grudzień prezentuje głównie źródła dotychczas niepublikowane, choć część – szczególnie teksty dotyczące polskiej polityki zagranicznej we wrześniu – wydano już wcześniej, przede wszystkim w aneksach do monografii. Przyjęto zasadę publikowania dokumentów jedynie na podstawie oryginałów przechowywanych w archiwach.

Przedstawione dokumenty zostały ułożone w porządku chronologicznym. Tom zawiera indeks osobowy, w którym znajdują się informacje na temat funkcji pełnionych we wrześniu 1939, roku z późniejszymi zmianami wynikającymi z nowej sytuacji politycznej. Korzystanie ze zbioru ułatwia lista dokumentów oraz rozbudowany indeks rzeczowy.

Działania dyplomacji polskiej w pierwszych miesiącach wojny skupiały się na próbach utrzymania pozycji Polski na arenie międzynarodowej i zapewnienia trwałości zawartych przed wrześniem sojuszy. Zadaniem rządu polskiego było także pozyskiwanie wsparcia krajów neutralnych, przeciwdziałanie propagandzie niemieckiej i radzieckiej oraz podtrzymywanie kontaktów dyplomatycznych z myślą o korzystniejszej pozycji kraju po zakończeniu działań wojennych. Dyplomaci i urzędnicy zajmowali się także organizacją ewakuacji żołnierzy, problemami związanymi z tworzeniem oddziałów polskich we Francji i Wielkiej Brytanii oraz opieką nad uchodźcami. Szczególne znaczenie dla polskiej polityki zagranicznej w prezentowanym czasie miała zmiana jej wykonawców związana z internowaniem rządu Składkowskiego i tworzeniem nowych struktur we Francji.


WSTĘP

Przegrana kampania wrześniowa wstrząsnęła podstawami Rzeczypospolitej, aparat państwowy uległ dezintegracji. Sytuacja Ministerstwa Spraw Zagranicznych była jednak specyficzna: wprawdzie Centrala podzieliła los rządu gen. Felicjana Sławoja Składkowskiego i trafiła do Rumunii, gdzie jej urzędnicy zostali internowani, ale większość pracowników ministerstwa wykonywała swe czynności za granicą, co złagodziło nieco szok wywołany klęską. W tej sytuacji na rządzie gen. Władysława Sikorskiego, a zwłaszcza na ludziach, w których gestii znalazły się opracowanie i realizacja nowej koncepcji polityki zagranicznej, spoczęła ogromna odpowiedzialność. Należało nie tylko zapobiec erozji zawartych przed wojną sojuszy, ale przede wszystkim zadbać o to, by Rzeczpospolita w dalszym ciągu była traktowana przez społeczność międzynarodową jak podmiot prawa narodów. W przyszłości natomiast chciano zabiegać o odzyskanie utraconego terytorium, a nawet o pewne korekty przedwojennej granicy.

Jednocześnie na MSZ spoczęło zadanie pozyskania dla Polski wsparcia krajów neutralnych, przeciwdziałania propagandzie najeźdźców oraz rozwijania kontaktów dyplomatycznych. Konieczne wydawało się także zabieganie o powstanie po wojnie korzystniejszej konfiguracji międzynarodowej. Doszły do tego problemy bieżące: organizacja i materialne zabezpieczenie ewakuacji oficerów i żołnierzy oraz urzędników do Francji, a także pomoc – zwłaszcza finansowa – dla rzesz uchodźców z kraju[1].

STRUKTURA MSZ I PLACÓWEK U SCHYŁKU 1939 R.

Agresja ZSRR sprawiła, że plany ewakuacji personelu MSZ do Rumunii nie zostały zrealizowane. Grono urzędników towarzyszących ministrowi Józefowi Beckowi przekroczyło most na Czeremoszu tuż za prezydentem Ignacym Mościckim, częścią korpusu dyplomatycznego oraz członkami rządu. Beck wraz z 45 wyższymi urzędnikami został internowany w Slãnic, zaś 86 pracowników średniej i niższej rangi zatrzymano w Boto ani. Jednakże już na przełomie września i października spora grupa pracowników MSZ, pokonując różne trudności, dotarła do Paryża. We Francji doszło tymczasem do powołania przez nowego prezydenta RP Władysława Raczkiewicza rządu gen. Władysława Sikorskiego. Premier tekę ministra spraw zagranicznych powierzył Augustowi Zaleskiemu.

Odbudowując na uchodźstwie struktury ministerstwa, sięgnięto przede wszystkim, mimo silnych antysanacyjnych fobii, po wzory przedwrześniowe. Nowa rzeczywistość, zwłaszcza problemy materialne, skłaniała jednak do wprowadzania istotnych korekt. Po pierwsze, nie odtwarzano – działających dotychczas w ramach Gabinetu Ministra – referatów: politycznego, szyfrów, archiwalnego i funduszu specjalnego[2]. Po drugie, uproszczono przedwojenną strukturę pozostałych jednostek: dawne departamenty, dzielące się na wydziały, zastąpiono wydziałami, z których jedynie Wydział Polityczny miał bardziej rozbudowaną strukturę. Powołano w nim dwie sekcje: Europy i Bliskiego Wschodu oraz Ameryki, Dalekiego Wschodu i Organizacji Międzynarodowych, dwa referaty: prasowy i prawny oraz łączników – do Ministerstwa Informacji i Dokumentacji i do Prezydium Rady Ministrów. Ponadto, kierując się wzorcem francuskim, utworzono niewystępujące w przedwojennym MSZ stanowisko sekretarza generalnego[3].

Warunki, w których odtwarzano Centralę MSZ, sprawiły, że początkowo miała zaledwie 27 urzędników. Uchwałą Rady Ministrów 8 listopada zwiększono ich liczbę do 38[4]. W pierwszych miesiącach 1940 r. zatrudniano już 50 urzędników, co stanowiło prawie połowę przedwrześniowej obsady wyższych stanowisk. Ze względów politycznych na dwu najwyższych, poza ministrem, stanowiskach znalazły się osoby pozbawione funkcji przez sanację. Podsekretarzem stanu został ludowiec, były urzędnik MSZ, dr praw Zygmunt Graliński, a na nowo powstałe stanowisko sekretarza generalnego – de facto szefa resortu – powołano Jana Ciechanowskiego, niegdyś posła w Waszyngtonie. Kierownictwo Gabinetu Ministra objął, zachowując stanowisko posła RP w Madrycie, Marian Szumlakowski, kierowniczką Kancelarii w Gabinecie Ministra została Waleria Grabowska. Funkcję dyrektora Protokołu Dyplomatycznego pełnił jego przedwrześniowy wicedyrektor Paweł Morstin[5].

W Paryżu, a następnie w Angers, przedwojenne departamenty zastąpiono samodzielnymi wydziałami. Wydziałem Personalnym kierował oficer Oddziału II Sztabu Głównego (wywiadu), były attaché przy Poselstwie RP w Sztokholmie i kierownik placówki Oddziału II w Bernie, mjr Tadeusz Szumowski. Wydział Szyfrów powierzono przedwojennemu pracownikowi Józefowi Grzegorzewskiemu. Działalność najważniejszego wydziału – Politycznego koordynował jeden z przedwrześniowych wicedyrektorów Departamentu Polityczno-Ekonomicznego, a zarazem kierownik jego Wydziału Zachodniego, Józef Potocki. Wydziałowi Politycznemu podlegały dwie sekcje: Europy i Bliskiego Wschodu, zarządzana przez Tadeusza Kunickiego, oraz Ameryki, Dalekiego Wschodu i Organizacji Międzynarodowych, którą kierował przedwojenny radca ekonomiczny MSZ, Jan Wszelaki, a także referat prasowy, który objął Xawery Zaleski. Radcą prawnym był dr Władysław Kulski, łącznikiem MSZ do MIiD mianowano Tadeusza Gwiazdoskiego, przedwrześniowego naczelnika Wydziału Organizacji Międzynarodowych, a łącznikiem MSZ do Prezydium Rady Ministrów – Stefana Lalickiego, byłego zastępcę Gwiazdoskiego. Kierowanie Wydziałem Konsularnym przypadło byłemu konsulowi w Düsseldorfie Witoldowi Adamowi Korsakowi, a Wydziałem Administracyjnym – byłemu zastępcy dawnego dyrektora Departamentu, Leonarda Szepietowskiego. W grudniu 1939 r. utworzono przy MSZ Komisję Dyscyplinarną, na której czele stanął Michał Potulicki[6].

Odtworzone MSZ działało początkowo w Paryżu, a od 22 listopada Angers, położonym około 300 km na południowy wschód od stolicy Francji. Z formalnoprawnego punktu widzenia było to rozwiązanie korzystne, bowiem urzędy zyskały przywilej eksterytorialności. Funkcjonowanie MSZ było jednak utrudnione. Zarówno premier Sikorski, jak i minister Zaleski bywali często w Paryżu, co komplikowało ich współpracę, a samemu ministrowi – kontakt z personelem[7].

Wojna przyniosła poważne zmiany także w sytuacji polskich placówek dyplomatycznych. Już 1 września zamknięto poselstwo w Bratysławie, natomiast ewakuacja ambasady w Berlinie rozpoczęła się dwa dni później. Chociaż ambasadę w Moskwie zlikwidowano 17 września, jej personel i pracownicy innych polskich placówek dyplomatycznych w ZSRR opuścili Moskwę dopiero 10 października. Do 30 września pracowało poselstwo w Tallinie, do 5 października w Rydze, do 27 października poselstwo w Kownie[8].

Przeprowadzenie zmian personalnych, zwłaszcza na stanowiskach kierowniczych, w tych placówkach dyplomatycznych, które zdołano utrzymać, było równie trudne jak w Centrali, a czasem nawet bardziej złożone. Pierwszym argumentem za pozostawieniem na stanowisku dotychczasowego dyplomaty były fachowość i doświadczenie, drugim, tak samo istotnym, neutralność kraju-gospodarza. Wiele państw uznawało istnienie Rzeczypospolitej i godziło się w związku z tym na dalszą działalność jej przedstawicielstw, ale zarazem pragnęło, by prowadzona była możliwie dyskretnie, zwłaszcza ze względu na nieustanną presję Niemiec na likwidację tych placówek. Próba zmiany kierownika, wiążąca się z koniecznością uzyskania dla nowego kandydata akceptacji strony przyjmującej (agrément dla ambasadora lub posła, a exequatur dla konsula), mogła oznaczać albo dalsze funkcjonowanie placówki bez zwierzchnika w odpowiedniej randze, albo nawet jej zamknięcie[9].

Dotyczyło to przede wszystkim dwu państw neutralnych: Turcji i Belgii. W Ankarze Rzeczpospolitą reprezentował ambasador Michał Sokolnicki, niegdyś jeden z najbliższych współpracowników Piłsudskiego, a w Brukseli (akredytowany także w Luksemburgu) – poseł Michał Mościcki, syn byłego prezydenta RP. Minister Zaleski spełnił żądanie premiera i zawiadomił Sokolnickiego, że 1 stycznia 1940 r. zostanie zwolniony ze służby. Krok ten zbiegł się z decyzją strony tureckiej o wysłaniu do Angers przedwojennego ambasadora Turcji w Warszawie, Cemala Hüsnü Taraya. Zwolnienie Sokolnickiego poważnie zaniepokoiło tureckie MSZ, bowiem nacisk Niemiec, a prawdopodobnie i ZSRR, mógł kandydatowi na nowego ambasadora uniemożliwić uzyskanie agrément. Ambasador Taray, przybywszy w grudniu 1939 r. do Angers, spowodował z pomocą akredytowanego tam ambasadora Wielkiej Brytanii Howarda Kennarda cofnięcie tej decyzji. Sprawa odwołania Mościckiego była prostsza, gdyż sam miał zamiar odejść ze służby. Strona polska zatem nie próbowała nawet podejmować starań o agrément dla nowego posła w Brukseli, lecz 1 listopada 1939 r. mianowała chargé d’affaires ad interim Leona Litwińskiego, dotychczasowego radcę handlowego poselstwa.

Spośród reprezentantów Rzeczypospolitej w państwach sprzymierzonych oraz neutralnych, ale niepodatnych na naciski Rzeszy i ZSRR (jak Stany Zjednoczone), ze służby odszedł w tym czasie jedynie ambasador w Paryżu, Juliusz Łukaszewicz. Postrzegany był jako osobisty przyjaciel ministra Becka. Zdymisjonowano go 7 listopada 1939 r. Jego miejsce – jedynie jako chargé d’affaires ad interim – zajął Feliks Frankowski[10].

Nie odwołano natomiast ambasadora w Rzymie, zwolennika sanacji, generała Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego. Jego współpracownicy z tego okresu utrzymują, że zajął on lojalne stanowisko wobec nowej ekipy rządzącej. Polityczni oponenci ambasadora pomawiali go jednak o spiskowanie przeciw rządowi Sikorskiego, a nawet o tworzenie alternatywnego ośrodka władzy. Minister Zaleski stanowczo jednak przeciwstawiał się próbom zmiany w tej placówce, bowiem – przy całej życzliwości Włoch dla Polski – uzyskanie agrément dla nowego ambasadora było już wówczas niemożliwe.

Pozostali ambasadorowie i posłowie zatrzymali dotychczasowe funkcje. Należy jednak dodać, że choć wszyscy byli nominowani przez ministra Becka, żaden z nich nie był jawnym zwolennikiem sanacji, a niektórym, jak posłowi w Sofii Adamowi Tarnowskiemu, groziło nawet przed wrześniem 1939 r. zwolnienie ze służby. Wszyscy oni przyjęli lojalną postawę wobec nowych władz RP. W niektórych placówkach, na przykład w Waszyngtonie, doszło natomiast do zmian na niższych stanowiskach[11].

DZIEJE ZASOBU

Zarówno odbudowana na obczyźnie Centrala MSZ, jak i poszczególne placówki pracowały w miarę normalnie, w związku z czym wytworzyły stosunkowo bogatą dokumentację. Groźba agresji Niemiec na kolejne kraje spowodowała jednak konieczność ustalenia zasad postępowania ze zgromadzonymi dokumentami (zob. dok. nr 285 i 388). W pierwszych dniach lutego 1940 r. MSZ przesłało placówkom instrukcję ewakuacyjną. Akta zbędne z punktu widzenia bieżącego funkcjonowania znaleźć się miały w poselstwie w Oslo (ze Szwecji, Danii i Finlandii), w ambasadzie w Paryżu (z Belgii i Holandii), w poselstwie w Atenach (z Rumunii, Węgier i Bułgarii) i w konsulacie w Lyonie (ze Szwajcarii). Już na jesieni 1939 r. wywożono dokumenty z poselstw w Brukseli i Bernie. Podczas kampanii wojennej wiosną 1940 r. i później w 1941 r. tempo działań niemieckich zaskoczyło jednak stronę polską i w rezultacie Niemcy przejęli znaczną część akt poselstw w Kopenhadze i Belgradzie[12]. W tej sytuacji w czerwcu 1940 r. władze RP nakazały niszczenie materiałów Centrali MSZ, ambasady i konsulatów polskich we Francji oraz dokumentów, które trafiły do ambasady w Paryżu z innych placówek. Wskutek tego prawie całkowitemu zniszczeniu uległy akta ministerstwa oraz ambasady w Paryżu, zachowała się natomiast duża część materiałów przechowywanych w konsulatach we Francji. Dokumenty z placówek w Rumunii, na Węgrzech i w Bułgarii przetransportowano pod koniec 1940 r. do Turcji, a następnie na Bliski Wschód. W 1943 r. dołączono do nich akta ambasady w Kujbyszewie. Wiosną 1945 r. rząd nakazał wszystkim resortom, również MSZ, zabezpieczenie szczególnie tych materiałów, których ujawnienie mogłyby szkodzić interesom Polski[13].

Ostatecznie, po perypetiach wojennych, dokumenty te – zgodnie z zaleceniem Rady Ministrów z maja 1945 r. – trafiły w dużej mierze do Instytutu Historycznego im. gen. Sikorskiego w Londynie, który od roku 1965 r. nosi nazwę Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, a także do zbiorów prywatnej instytucji Hoover Institution for War Revolution and Peace w Palo Alto w Kalifornii[14]. Sporo dokumentów, także z francuskiego okresu rządu gen. Sikorskiego, znajduje się w The National Archives w Londynie oraz w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Zasoby Archives du Ministère des affaires étrangères w Paryżu, zważywszy rozmiar zniszczeń poczynionych przez stronę francuską w czerwcu 1940 r., a także Biblioteki Polskiej w Paryżu, mają marginalne znaczenie. Ważna była kwerenda w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, gdzie zachował się między innymi raport końcowy ambasadora Józefa Lipskiego z jego misji w Berlinie (dok. nr 49).

W tomie umieszczono, prócz dokumentów wytworzonych przez MSZ i placówki dyplomatyczne, także materiały instytucji wojskowych, listy premiera Sikorskiego oraz relacje z okupowanej Polski.

Publikowanie dokumentów rozpoczęto już w czasie wojny. Władze Polski uczyniły to, kierując się względami propagandowymi. Wspomnieć należy przede wszystkim o tzw. Polskiej Białej Księdze, która ukazała się w trzech językach: po francusku w marcu 1940 r. w Paryżu, potem po angielsku w Londynie (redaktorem wydania angielskiego był Władysław Kulski[15]) oraz, z prywatnej inicjatywy, po niemiecku – także w roku 1940 – w Bazylei[16]. Drugą z tych edycji przedrukowano w Nowym Jorku. Warto zaznaczyć, iż potoczne określenie publikacji urobiono od słów Livre blanc polonais zamieszczonych na opasce firmy Flammarion, wydawcy wersji francuskiej, które na okładce edycji angielskiej dodano do tytułu.

PODSTAWA WYBORU

Najwięcej dokumentów ogłoszonych w tym tomie pochodzi ze zbiorów trzech instytucji: Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego (IPMS), The National Archives w Londynie (TNA) oraz Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN), gdzie dostępne są też zmikrofilmowane zespoły z kalifornijskiego Hoover Institution for War Revolution and Peace (HIWRP). Marginalne znaczenie miały natomiast kwerendy w dwu instytucjach paryskich: Archives du Ministère des affaires étrangères i Bibliotece Polskiej.

Zdecydowaną większość tekstów stanowią inedita, nie wydano bowiem dotychczas zbioru źródeł obrazującego dyplomatyczno-polityczną działalność władz RP na uchodźstwie. Światło dzienne ujrzały jedynie nieliczne, traktujące w większości o wrześniu 1939 r. Wybrane dokumenty można znaleźć w aneksach do monografii, jako ilustrację konkretnych kwestii, albo w zbiorach niedotyczących stricte stosunków dyplomatycznych.

Informacje o wcześniejszej publikacji umieszczono pod dokumentem, podając adres bibliograficzny w formie skrótu. Posłużono się następującymi skrótami:

Archiwum polityczne – Tadeusz Jędruszczak, Artur Leinwand (oprac.), Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, t. 4: 1935–1940, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974

Agonia pokoju – Aneks C w: Henryk Batowski, Agonia pokoju i początek wojny: sierpień–wrzesień 1939, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1984

Dyplomata w Paryżu – Wacław Jędrzejewicz, Henryk Bułhak (red.), Juliusz Łukasiewicz, Dyplomata w Paryżu 1936–1939, Instytut Historii PAN, Warszawska Oficyna Wydawnicza „Gryf”, Warszawa 1995

DPSR – Documents on Polish-Soviet Relations 1939–1945, t. 1: 1939–1943, Heinemann, London–Melbourne–Toronto 1961

DDPPZ – Tadeusz Jędruszczak, Maria Nowak-Kiełbikowa (red.), Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1818–1939, t. 2: 1933–1939, „Pax”, Warszawa 1996

IKC – „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1939

PBK – tzw. Polska Biała Księga, w wersjach językowych: francuskiej (Les relations polono-allemagnes et polono-soviétiques au cours de la période 1933–1939. Recueil de documents officials, Flammarion, Paris 1940), angielskiej (Official Documents Concerning Polish-German and Polish-Soviet Relations 1933–1939. The Polish White Book, Roy-Publishers, New York [1940]) i niemieckiej (Die polnisch-deutschen und die polnisch-sowjetrussischen Beziehungen im Zeitraum von 1933 bis 1939. Dokumente und Urkunden zum Kriegsausbruch, Basel 1940) o wspólnej numeracji dokumentów

Prawdziwa historia – Dariusz Baliszewski, Andrzej Krzysztof Kunert (oprac.), Prawdziwa historia Polaków: ilustrowane wypisy źródłowe 1939–1945, t. 1: 1939–1942, „Rytm”, Warszawa 1999

Polska w polityce międzynarodowej – Włodzimierz T. Kowalski (red.), Polska w polityce międzynarodowej (1939–1945). Zbiór dokumentów 1939, PIW, Warszawa 1989

PSR – Polish-Soviet Relations 1918–1943. Official Documents, Polish Embassy, Washington 1943

Rok 1939 – Teresa Skinder-Suchcitz, Rok. 1939: polsko-brytyjska polityka morska, „Adiutor”, Warszawa–Londyn 1997

Sprawa polska – Stefania Stanisławska (red.), Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, na prawach rękopisu, PISM, PWN, Warszawa 1965

Watykan i Polska – Marek Kornat (oprac.), Watykan i Polska (1939–1944). W świetle dokumentów, „Zeszyty Historyczne”, 157, Paryż 2006

Zachód wobec granic – dokumenty z września 1939 roku w: Henryk Batowski, Zachód wobec granic Polski 1920–1940: niektóre fakty mniej znane, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1995

Źródła do dziejów – Józef Ryszard Szaflik, Romuald Turkowski (oprac.), Źródła do dziejów Polski XIX i XX wieku, t. 4, cz. 1: Lata 1939–1945, Wyższa Szkoła Humanistyczna, Pułtusk 2000

Nie przywoływano poprzednich edycji, jeśli są w nich jedynie fragmenty tekstów zamieszczonych w tomie.

Wszystkie dokumenty opublikowano na podstawie oryginałów przechowywanych w archiwach, rezygnując z wykorzystania wcześniejszych wydań. Dlatego też brak w tomie raportu końcowego ambasadora w Moskwie, gdyż oryginału nie udało się odnaleźć[17].

UWAGI EDYTORSKIE

Dokumenty podano in extenso. Uporządkowano je chronologicznie, zrezygnowano z uwidaczniania cech kancelaryjnych, to jest stempli, pieczęci, informacji o liczbie egzemplarzy, formuły „za zgodność”. Usunięto elementy formularza, takie jak „Telegram szyfrowy wychodzący”, czy też „Poselstwo Rzeczypospolitej Polskiej”. Pozostawiono natomiast (lub umieszczono w przypisie, jeśli nie była to integralna część dokumentu) rozdzielnik, bowiem w sytuacji, gdy struktury państwa, także służba zagraniczna, zostały poważnie nadwyrężone, może stanowić istotną informację. Zachowano oznaczenie klauzuli tajności. Nie rozwiązywano skrótów w tekście – czytelnik znajdzie ich rozwinięcie w odrębnym zestawieniu. Zrezygnowano z odnotowania, czy kopie lub egzemplarze danego dokumentu znajdują się w innych zespołach tej samej instytucji, bądź w innych archiwach.

Nagłówek każdego dokumentu, prócz numeru porządkowego, zawiera datę dzienną, sporadycznie miesięczną (wówczas dokument umieszczony jest na końcu danego miesiąca), a także informacje o wystawcy i odbiorcy. Jeśli wystawcami byli: minister, wyżsi urzędnicy centrali MSZ lub kierownicy polskich placówek dyplomatycznych, podawano funkcję, nie nazwisko.

Metryczka dokumentu zawiera dane o miejscu jego przechowywania (nazwy archiwum i zespołu, sygnaturę). Opis formalny zastosowano jedynie w nielicznych rękopisach. Nie podawano informacji, czy dokument opracowano na podstawie oryginalnego maszynopisu, czy jego kopii. Kilka dokumentów opublikowano z przechowywanych w archiwach odpisów wykonanych już w okresie powojennym (w latach 40.).

Dokumenty opatrzono dwoma rodzajami przypisów: liczbowymi i literowymi. Przypisy liczbowe objaśniające kwestie merytoryczne ograniczono do niezbędnego minimum. Zrezygnowano w nich z przywoływania literatury przedmiotu. Gdy w dokumencie podano funkcję pełnioną przez daną osobę, nie podając jej nazwiska, wprowadzono je do przypisu. Ze stosowania tej reguły zrezygnowano w odniesieniu do głów państw, szefów rządów, ministrów spraw zagranicznych i kierowników placówek dyplomatycznych. Informacje o stanowiskach zajmowanych przez wspomniane w dokumentach osoby umieszczono w indeksie nazwisk. Nie przekładano fragmentów tekstów w językach obcych.

Nie ingerowano w styl dokumentu. Uwidoczniono natomiast ingerencje (odręczne dopiski, komentarze) współczesne dokumentowi, oznaczając je odpowiednimi przypisami literowymi, które zastosowano też, by wskazać ułomności tekstu.

Przypisy literowe:

a...a tak w tekście,

b...b komentarz odręczny,

c...c odręczna poprawka w tekście lub dopisek,

d...d podkreślenie odręczne, e...e zakreślone na marginesie, f...f podpis odręczny,

g...g podpis nieczytelny,

h...h przekreślone,

i...i tekst nieczytelny,

j...j znak zapytania.

Oryginalne odnośniki oznaczano literami x, xx itd.

Poprawki ortograficzne ograniczono do niezbędnego minimum. Skorygowano (bez zaznaczania) jednoznaczne błędy literowe, ortograficzne oraz interpunkcyjne, zgodnie z zasadami pisowni obowiązującymi w 1939 r. Zachowano wielkie i małe litery. Nie ingerowano także w nieprawidłowości zapisu nazw własnych, podając jedynie – w sytuacjach wątpliwych – ich prawidłowe brzmienie w przypisach. Pozostawiono spolszczone formy nazwisk (np. Benesz zamiast Beneš). Należytą pisownię uwzględniono w indeksie osobowym, a odnotowana w nim wersja oryginalna opatrzona została odsyłaczem do formy właściwej.

PODZIĘKOWANIA

Redaktor tomu dziękuje za wydatną pomoc udzieloną mu w trakcie kompletowania materiałów do niniejszego tomu panu dr. Andrzejowi Suchcitzowi, kierownikowi Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im gen. Sikorskiego, pani dyrektor Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku dr Iwonie Drąg-Kordze, pracownikom The National Archives w Londynie, Archiwum Akt Nowych w Warszawie (szczególnie dr. Krzysztofowi Smolanie), Archives du Ministère des affaires étrangères i Biblioteki Polskiej w Paryżu. W gronie osób służących pomocą i radą wyrazy wdzięczności należą się redaktorowi naczelnemu serii, prof. Włodzimierzowi Borodziejowi oraz prof. prof. Jerzemu Tomaszewskiemu, Stanisławowi Żerce, Bogdanowi Grzelońskiemu, Ewie Pałasz-Rutkowskiej i dr Andrzejowi K. Kunertowi.

Wojciech Rojek

 

 

________

[1] H. Batowski, Polska dyplomacja na obczyźnie 1939–1941, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1991, s. 71–72; zob. też: Instrukcja rządu dla kierowników placówek zagranicznych z 10 października 1939 r., w: Protokoły z posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej (dalej cyt. PPRM), t. 1: październik 1939 – czerwiec 1940, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, „Secesja”, Kraków 1994, s. 15–16; K. Szczepanik, Dyplomacja Polski 1918–2005. Struktury organizacyjne, „Askon”, Warszawa 2005, s. 87.

[2] W. Michowicz, Organizacja polskiego aparatu dyplomatycznego w latach 1918–1939, w: P. Łossowski (red.), Historia dyplomacji polskiej, t. 4: 1918–1939, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 47.

[3] S. Zabiełło, Na posterunku we Francji, wyd. PAX, Warszawa 1967, s. 57–58; H. Batowski, Polska dyplomacja…, op.cit., s. 37–38. 

[4] PPRM, t. 1, s. 69.

[5] Należy przypomnieć, iż w uchwale Rady Ministrów z 10 października 1939 r. „W sprawie tymczasowej organizacji i sposobu urzędowania władz naczelnych” nie wspomina się o stanowisku sekretarza generalnego, PPRM, t. 1, s. 23; zob. też: S. Zabiełło, Na posterunku we Francji, op.cit., s. 59–60; H. Batowski, Polska dyplomacja…, op.cit., s. 34–38; E. Kołodziej, Rola polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w latach 1939–1945, w: Z. Błażyński (red.), Władze RP na Obczyźnie podczas II wojny światowej, Polskie Tow. Naukowe na Obczyźnie, Londyn 1994, s. 774–776; T. Wyrwa, Odbudowa władz Rzeczypospolitej w Paryżu i Angers: wrzesień 1939 – czerwiec 1940, w: Błażyński (red.), Władze RP na Obczyźnie, op.cit., s. 50. Korekty wprowadza W. Michowicz, Organizacja polskiej służby dyplomatycznej w okresie II wojny światowej, w: W. Michowicz (red.), Historia dyplomacji polskiej, t. 5: 1939–1945, Warszawa 1999, s. 14–15 oraz K. Szczepanik, Dyplomacja Polski 1918–2005, op.cit., s. 83–85.

[6] H. Batowski, Polska dyplomacja…, op.cit., s. 39–40; W. Michowicz, Organizacja polskiej służby dyplomatycznej w okresie II wojny światowej, op.cit., s. 20–22.

[7] S. Zabiełło, Na posterunku we Francji, op.cit., s. 62–63.

[8] Chargé d’affaires Chałupczyński wyjechał z Bratysławy do Budapesztu już wieczorem 1 września; H. Batowski, Walka dyplomacji hitlerowskiej przeciw Polsce 1939–1945, Wydawnictwo Literackie, Kraków–Wrocław 1984, s. 26–27; E. Kołodziej, Rola polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w latach 1939–1945, op.cit., s. 777–778; W. Michowicz, Organizacja polskiej służby dyplomatycznej w okresie II wojny światowej, op.cit., s. 16–18, 29–30.

[9] H. Batowski, Polska dyplomacja…, op.cit., s. 43–44; K. Szczepanik, Dyplomacja Polski 1918–2005, op.cit., s. 86.

[10] H. Batowski, Polska dyplomacja..., op.cit., s. 44–46; T. Wyrwa, Odbudowa władz Rzeczypospolitej w Paryżu i Angers, op.cit., s. 31; W. Michowicz, Organizacja polskiej służby dyplomatycznej w okresie II wojny światowej, op.cit., 27–28. W literaturze przedmiotu można znaleźć informacje, że ambasadora RP w Waszyngtonie Jerzego Potockiego zdymisjonowano już 15 grudnia 1939 r. (Polska służba zagraniczna po 1 września 1939 r., Londyn 1954, s. 65). W rzeczywistości nastąpiło to rok później, a jego następca, Jan Ciechanowski, złożył listy uwierzytelniające dopiero 6 marca 1941 r.; H. Batowski, Polska dyplomacja..., op.cit., s. 234; E. Kołodziej, Rola polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w latach 1939–1945, op.cit., s. 813; W. Michowicz, Organizacja polskiej służby dyplomatycznej w okresie II wojny światowej, op.cit., s. 36–37.

[11] J.M. Majchrowski, Ulubieniec cezara. Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Zarys biografii, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 239–240. 243–244; H. Batowski, Polska dyplomacja…, s. 48–49; E. Kołodziej, Rola polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w latach 1939–1945, op.cit., s. 779.

[12] S.M. Nowinowski, Ewakuacja Poselstwa RP z Belgradu w 1941 roku, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 2004, nr 148, s. 104.

[13] E. Kołodziej, Rola polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w latach 1939–1945, op.cit., s. 807–808.

[14] W. Stępniak, Archiwalia polskie w zbiorach Instytutu Hoovera Uniwersytetu Stanforda, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 1997, passim.

[15] H. Batowski, Tak zwane „Księgi kolorowe” z r. 1939/40 i zawarte w nich materiały dotyczące Polski (Studium źródłoznawcze), w: idem, Z polityki międzynarodowej XX wieku. Wybór studiów z lat 1930–1975, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979, s. 318.

[16] Należy przypomnieć, iż nie ukazała się oficjalna polskojęzyczna wersja księgi. W okupowanej przez Niemców Warszawie ogłoszono później skrócony wariant (Biała Księga zawierająca dokumenty dotyczące stosunków polsko-niemieckich i polsko-sowieckich w okresie 1933–1939, wydana przez Rząd Polski w marcu 1940), ale zawiera on znaczące uchybienia edytorskie.

[17] Raport opublikowano wcześniej w wersjach obcojęzycznych, między innymi w PBK.


Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij