Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polski Dokumenty Dyplomatyczne 1940

redaktor tomu: Magdalena Hułas 

Warszawa 2010 

ISBN 978-83-89607-82-9 

liczba stron: LXXVI + 932 

Kolejny (dwunasty) tom serii wydawniczej Polskie Dokumenty Dyplomatyczne składa się z 519 dokumentów ilustrujących międzynarodowe działania polskich władz w 1940 roku.

W pierwszej połowie roku starania władz dotyczyły głównie prób rekonstruowania struktur państwowych oraz odbudowy Wojska Polskiego we Francji. Wiele uwagi poświecono próbom ochrony praw Polski i Polaków, starano się także o dokumentowanie działań okupantów w kraju.

W drugiej połowie roku po klęsce Francji i po kolejnej ewakuacji rząd polski ponownie podjął działania zmierzające do odtworzenia struktur państwowych i odbudowy armii. Efektem zmiany układu sił w Europie była również konieczność reorientacji polskiej polityki zagranicznej, a szczególnie stanowiska wobec Związku Radzieckiego.

Stałym elementem prac rządu były próby udzielenia pomocy obywatelom polskim przebywającym w okupowanym kraju jak również próby wsparcia polskich uchodźców.

Podstawę źródłową tomu stanowią materiały zgromadzone w Archiwum Akt Nowych, a zwłaszcza przechowywane tam, w postaci mikrofilmów, archiwalia ze zbiorów Instytutu Hoovera. Ważne znaczenia mają dokumenty z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego. Interesujące uzupełnienie tomu stanowią materiały przechowywane w archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Warszawie oraz w The National Archives w Kew. Wykorzystane zostały także dokumenty ze zbiorów Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce.

Zdecydowana większość materiałów zamieszczonych w tomie to dokumenty dotychczas niepublikowane.

Tom zawiera indeks osobowy i rozbudowany indeks rzeczowy, we wstępie zawarto szczegółowe informacje o strukturze i zmianach personalnych w MSZ.


WSTĘP

Rok 1940 był czasem zmian w polityce i konfiguracji międzynarodowej, zmian zachodzących w wyniku kolejnych agresji dokonywanych przez Niemcy, Związek Radziecki i Włochy. Nowe uwarunkowania stawiały przed najwyższymi władzami polskimi wyzwania dotyczące nie tylko polityki bieżącej. Pojawiała się również konieczność formułowania kierunków polityki na przyszłość oraz wstępnego określania celów wojny. Dostrzegano też potrzebę zabezpieczania praw Polski i Polaków, w jedynej wówczas możliwej formie protestów i deklaracji, oraz dokumentowania działań okupantów w kraju, a zwłaszcza ich polityki eksterminacyjnej.

Pierwsza połowa roku upłynęła pod znakiem rekonstruowania struktur państwowych na obczyźnie i odbudowywania Wojska Polskiego, a także prób umacniania pozycji wśród sojuszników. Klęska jednego z nich, Francji, raz jeszcze wstrząsnęła podstawami państwa. Władze na uchodźstwie zmuszone zostały do kolejnej ewakuacji, ponownej reorganizacji i do odtwarzania stanów wojskowych. Zmiana układu sił w Europie wywołała też konieczność reorientacji polskiej polityki. Jednym z jej elementów – nigdy nietracącym na znaczeniu – było stanowisko wobec Związku Radzieckiego.

Przez cały rok 1940 dominującą troską rządu RP był los obywateli polskich – zarówno pozostających w okupowanym kraju, wysiedlanych przez okupantów, jak i rzesz uchodźców. Stałym elementem prac rządu były starania o uzyskanie wsparcia finansowego i pomocy humanitarnej dla wszystkich tych grup ludności, a także nieustające wysiłki zmierzające do uzyskania możliwości wyjazdu uchodźców do państw niezagrożonych.

STRUKTURA MSZ I PLACÓWKI ZAGRANICZNE W 1940 R.

Sformowany 30 września 1939 r. w Paryżu rząd gen. Władysława Sikorskiego w listopadzie[1] przeniósł się do Angers, tak więc, gdy rozpoczął się rok 1940, miał za sobą trzy miesiące działalności, a niewiele ponad miesiąc funkcjonowania w nowej siedzibie. Zdołano już odtworzyć struktury rządowe, jednak nie były one jeszcze ustabilizowane. Zmiany zachodzące w trakcie omawianego roku w sposób szczególny dotknęły polską służbę zagraniczną, która stanęła nie  tylko  w  obliczu  konieczności  reorganizacji  Centrali  (w związku z ewakuacją do Wielkiej Brytanii), lecz również wobec wymuszonej likwidacji wielu placówek zagranicznych.

Struktura Ministerstwa Spraw Zagranicznych na obczyźnie została określona w uchwale Rady Ministrów w sprawie tymczasowej organizacji i sposobu urzędowania władz naczelnych z 10 października 1939 r.[2], zgodnie z którą ministerstwo tworzyli: minister spraw zagranicznych i podsekretarz stanu oraz sekretariat, protokół dyplomatyczny, dział konsularno-administracyjny, dział prawny i kancelaria. „Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej. Stan na 15 lutego 1940 r.”[3], wydany w Angers, wykazuje nieco inną strukturę, zgodnie z którą na czele ministerstwa stali minister i podsekretarz stanu, urząd centralny tworzyły: dział polityczny i dział ogólny, a ponadto sekretariat ministra, protokół dyplomatyczny, referat szyfrów i referat łączności.

Ministrem spraw zagranicznych przez cały 1940 r. był August Zaleski. Zygmunt Graliński pełnił funkcję podsekretarza stanu. Stanowisko to zostało formalnie zlikwidowane po ewakuacji do Wielkiej Brytanii uchwałą Rady Ministrów z 26 czerwca 1940 r.[4], jednak faktycznie Graliński sprawował je również później[5]. Uchwała z 10 października 1939 r. nie przewidywała stanowiska sekretarza generalnego MSZ, które jednak w rzeczywistości istniało i było zajmowane przez Jana Ciechanowskiego, noszącego tytuł ministra pełnomocnego[6].

Sekretariatem ministra kierował Karol Kraczkiewicz, stanowisko dyrektora protokołu zajmował Paweł Morstin, kierownikiem referatu szyfrów był Józef Gorzechowski, a referatu łączności – Stanisław Kajetanowicz.

Działem politycznym kierował sekretarz generalny MSZ. Dział ten składał się z  trzech referatów politycznych  oraz referatu prawnego, prasowego    i kancelarii. Zakres odpowiedzialności I referatu politycznego obejmował państwa sprzymierzone i neutralne Europy Zachodniej, Palestynę, Syrię, Egipt, Watykan, dominia (oprócz Kanady) oraz kolonie i brytyjskie terytoria mandatowe. Kierownikiem I referatu był minister pełnomocny Józef Potocki[7]. Drugi referat polityczny zajmował się sprawami okupowanej Polski, państw wrogich, państw neutralnych Europy Północnej i Wschodniej oraz Turcji, Iranu, Iraku i Afganistanu. Referatem tym kierował Tadeusz Kunicki. Sprawy pozostałych państw Azji i Afryki, Ameryki, Ligi Narodów oraz innych organizacji międzynarodowych, a także sprawy morskie i ekonomiczne oraz kwestie pomocy dla ludności w Polsce, miał w swojej gestii trzeci referat polityczny. Jednostką tą kierował Jan Wszelaki, minister pełnomocny. Kierownikiem referatu prawnego był Władysław Kulski, a jego zastępcą Michał Potulicki. Na czele referatu prasowego stał Xawery Zaleski.

Działem ogólnym kierował mjr dypl. Tadeusz Szumowski. Ze stanowiska tego został odwołany z dniem 1 kwietnia 1940[8], a jego miejsce zajął Mieczysław Chałupczyński, dotychczasowy radca poselstwa w Budapeszcie[9]. W skład działu ogólnego wchodziły: referat konsularny kierowany przez Witolda Adama Korsaka, referat budżetowy pod kierownictwem Leonarda Szepietowskiego, referat administracyjny, którego kierownikiem był Ludwik Krotoski oraz referat personalny, kierowany przez Jana Lecha Byszewskiego. Według wykazu „Stan Centrali Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Angers (przed ewakuacją)”10 w ramach działu ogólnego funkcjonował jeszcze referat paszportowy kierowany przez Mieczysława Babińskiego.

W strukturze Centrali uwzględnione były ponadto dwa samodzielne stanowiska – delegata do „Commissariat Général à l’Information” w Paryżu, którym był minister pełnomocny Tadeusz Gwiazdoski oraz stałego urzędnika łącznikowego przy ministerstwie ds. informacji w Paryżu (Wacław Zyndram Kościałkowski).

W końcowym okresie pobytu rządu w Angers, w Centrali Ministerstwa Spraw Zagranicznych zatrudnione były 72 osoby (łącznie z ministrem) na stanowiskach merytorycznych i kancelaryjnych oraz 12 osób w charakterze woźnych i szoferów[11].

Przy ministerstwie funkcjonowały Komisja Dyscyplinarna i Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna, których skład został ustalony 3 stycznia 1940 r. Przewodniczącym Komisji Dyscyplinarnej był dr Michał Potulicki, a jego zastępcą dr Józef Gorzechowski.  W  skład  Komisji  wchodziło  ponadto 11 członków oraz rzecznik, jego zastępca i protokolant. W skład Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej wchodzili: przewodniczący (dr Władysław Kulski), zastępca przewodniczącego (Jan Wszelaki), czterech członków oraz rzecznik i protokolant[12].

Po klęsce Francji w czerwcu 1940 r. i po ewakuacji do Wielkiej Brytanii podjęto starania o przeprowadzenie gruntownej reorganizacji aparatu rządowego, a za cel postawiono sobie radykalne uproszczenie jego struktury i zredukowanie liczebności. Projekt przekształceń – przygotowany przez komisję pod kierownictwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego – przedstawiony został przez premiera Sikorskiego na posiedzeniu Rady Ministrów 26 czerwca, nie zyskał jednak wówczas aprobaty, a jedyną dokonaną zmianą była wspomniana już likwidacja stanowisk podsekretarzy stanu.

Do sprawy powracano w czasie kolejnych posiedzeń Rady Ministrów. W dniach 26 i 28 sierpnia uchwalono statuty ośmiu resortów, w tym Ministerstwa Spraw Zagranicznych[13]. Ustalono, że w skład ministerstwa wchodzić będą: sekretariat generalny (nadal kierowany przez Jana Ciechanowskiego), protokół dyplomatyczny (po śmierci Pawła Morstina w czasie ewakuacji do Wielkiej Brytanii, szefem protokołu został dotychczasowy radca ambasady w Londynie, Antoni Jażdżewski), sekretariat ministra (kierowany przez Stanisława Szydłowskiego), dział polityczny (składający się z 5 referatów), dział prawny, dział ogólny (z 3 referatami), biuro szyfrów i kancelaria.

Prawdopodobny podział na referaty i zakres ich działania[14] wyglądał następująco: w dziale politycznym referat I zajmował się Europą Zachodnią i Południowo-Zachodnią (Francja, Belgia, Holandia, Szwajcaria, Włochy, Watykan, Hiszpania, Portugalia) oraz dominiami, Egiptem i Palestyną; referat II – Europą Środkową i Północną (Niemcy, Węgry, Rumunia, Jugosławia, Bułgaria, Grecja, Turcja, Czechosłowacja, Finlandia, Szwecja, Norwegia, Dania oraz Gdańsk), okupacją niemiecką Polski; referat III – Związkiem Radzieckim i wszystkimi krajami pozaeuropejskimi (prócz wcześniej wymienionych), okupacją radziecką Polski; referat IV – organizacjami międzynarodowymi oraz współdziałaniem z właściwymi ministerstwami w sprawach: ewakuacji uchodźców, reliefu, jeńców wojennych, morskich; referat V – sprawami prasowymi. Trzy referaty działu ogólnego załatwiały sprawy personalne, budżetowe i organizacyjne (referat I), administracyjno-gospodarcze (referat

II) i konsularne (referat III). Nie udało się źródłowo ustalić, kto kierował poszczególnymi referatami w drugiej połowie 1940 r., ale być może obsada nie odbiegała znacznie od tej, jaka była w dniu 1 stycznia 1941 r., kiedy to na czele referatów w dziale politycznym stali: Józef Potocki, Jan Wszelaki, Józef Marlewski, Karol Kraczkiewicz, Xawery Zaleski, a w dziale ogólnym odpowiednio: Stanisław Głuski, Ludwik Krotoski, Mieczysław   Sędzielowski[15].

Wydarzenia 1940 r. przyniosły również zmiany w sytuacji polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych[16]. Należy zauważyć, że powody zachodzących zmian były różne w poszczególnych sytuacjach. Po pierwsze, w 1940 r. nadal trwały podjęte przez rząd polski po 30 września 1939 r. próby zastąpienia niektórych dawnych dyplomatów nowymi. Na początku roku prowadzono – nieudane – starania o odwołanie Michała Sokolnickiego ze stanowiska ambasadora w Ankarze[17]. Częściowym powodzeniem zakończyły się próby zmiany posła w Bernie – odwołano wprawdzie Tytusa Komarnickiego, jednak zastępujący go Aleksander Ładoś nie uzyskał agrément jako poseł, a jedynie jako chargé d’affaires[18]. W 1940 r. przeprowadzono jeszcze jedną ważną zmianę, o którą długo zabiegano – odwołano ze stanowiska ambasadora w Waszyngtonie Jerzego Potockiego i zdołano uzyskać agrément dla nowego ambasadora, Jana Ciechanowskiego, który objął placówkę w styczniu 1941 r.

Innym problemem polskiej dyplomacji była konieczność likwidacji placówek w niektórych państwach, wynikająca albo z faktu opowiedzenia się tych państw po stronie Osi, albo z faktu zajęcia ich przez państwa Osi. I tak, w wyniku przystąpienia 10 czerwca Włoch do wojny uległa likwidacji ambasada przy Kwirynale, a ambasador Bolesław Wieniawa-Długoszowski, wraz z personelem, zmuszony  był opuścić Włochy. Jesienią 1940 r. zamknięta została ambasada  w Bukareszcie[19] (kierowana przez Rogera Raczyńskiego), a w grudniu Węgrzy podjęli decyzję o likwidacji poselstwa RP w Budapeszcie (kierowanego przez Leona Orłowskiego), zrealizowaną ostatecznie w styczniu 1941 r. Z kolei w wyniku niemieckiej agresji na Danię i Norwegię (9 kwietnia 1940 r.) oraz Belgię, Holandię i Luksemburg (10 maja) polskie przedstawicielstwa w tych państwach[20] przestały istnieć, co jednak nie wiązało się z zerwaniem stosunków dyplomatycznych. Zostały one odtworzone na obczyźnie i tylko stosunki z Danią nie miały tej kontynuacji, bowiem nie utworzyła ona rządu na uchodźstwie. Oficjalne stosunki dyplomatyczne z Francją (która padła ofiarą niemieckiej agresji 10 maja) utrzymywane były jeszcze po jej kapitulacji. Początkowo chargé d’affaires ambasady polskiej w Paryżu, Feliks Frankowski, udał się do Madrytu, ale w lipcu powrócił do Francji i nadal sprawował swoją funkcję, tym razem w Vichy. We wrześniu placówka została zlikwidowana (zob. dok. nr 394 i 395). Stosunki dyplomatyczne z Francją odtworzone zostały dopiero w 1943 r., tym razem już z przedstawicielstwem Wolnej Francji – Francuskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego.

W 1940 r. swój byt niepodległy utraciły również Estonia, Litwa i Łotwa. Wprawdzie tamtejsze polskie placówki przestały funkcjonować już w październiku 1939 r., ale przy brytyjskich poselstwach w Rydze i Tallinie zostały wówczas utworzone sekcje polskie, które częściowo przejęły obowiązki związane z opieką nad obywatelami RP. Po aneksji Estonii i Łotwy przez Związek Radziecki poselstwa Wielkiej Brytanii, wraz z polskimi urzędnikami, zmuszone były te państwa opuścić.

Kolejnym powodem likwidowania bądź ograniczania działalności niektórych placówek były względy finansowe, wielokrotnie jednak splatające się z uwarunkowaniami politycznymi. Tak było np. w przypadku konsulatów w Kabulu i w Harbinie.

Dodatkowym problemem, przed jakim stanął rząd polski na uchodźstwie, była sprawa faktycznej, a nie tylko nominalnej, obecności przedstawicieli dyplomatycznych obcych państw przy polskich władzach naczelnych. Niektóre z państw neutralnych, zwłaszcza te poddawane szczególnie silnym naciskom niemieckim, nie zdecydowały się na przysłanie swoich reprezentantów do siedziby rządu polskiego, mimo że formalnie utrzymywały z nim stosunki dyplomatyczne. Z sytuacją taką rząd polski miał do czynienia dwukrotnie – po raz pierwszy, gdy znalazł się w Angers, po raz drugi po ewakuacji do Londynu. Do pierwszej z tych siedzib dotarli ambasadorowie Francji, Turcji, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii oraz poseł Brazylii, chargés d’affaires Egiptu, Chile, a także Stolicy Apostolskiej, ale już do Londynu nie przybył ani chargé d’affaires rządu w Vichy, Henri Gauquié (ze względu na zerwanie przez Vichy stosunków dyplomatycznych z Wielką Brytanią), ani przedstawiciel Watykanu (z uwagi na brak zgody brytyjskiej na przyznanie przywilejów dyplomatycznych osobie narodowości włoskiej). W 1940 roku nie dotarli do Londynu ambasador Turcji i ambasador USA (zastąpiony przez chargé d’affaires). Pod pewnymi względami jednak sytuacja w Wielkiej Brytanii poprawiła się, ponieważ władze polskie nie były tam jedynymi władzami uchodźczymi. Do Londynu przybyły też rządy Belgii, Holandii, Luksemburga i Norwegii, co ułatwiało bezpośrednie kontakty. Warunki te sprawiły również, że zaistniał przypadek odwrotny niż dotychczasowe ograniczenia korpusu dyplomatycznego, a mianowicie przywrócenie działalności placówki wcześniej zlikwidowanej, tj. polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego w Czechosłowacji. W marcu 1939 r. zlikwidowane zostało polskie poselstwo w Pradze (kierowane przez posła Kazimierza Papéego), otwarto natomiast poselstwo w Bratysławie (chargé d’affaires został Mieczysław Chałupczyński), które z kolei zlikwidowano 1 września 1939 r. Po uznaniu przez rząd polski Tymczasowego Rządu Czechosłowackiego w Londynie, utworzono przy nim poselstwo, które – nie bez komplikacji – objął w charakterze chargé d’affaires Aleksander Zawisza.

DZIEJE ZASOBU I PODSTAWA WYBORU

Archiwa MSZ poniosły ogromne straty we wrześniu 1939 r. Znaczna ich część uległa zniszczeniu, a większość, która pozostała w Warszawie, została przejęta przez Niemców[21].

Wobec tych doświadczeń Ministerstwo Spraw Zagranicznych jeszcze w Paryżu podjęło starania o zabezpieczanie pozostałych archiwów. Instrukcje w tej sprawie wysyłano do placówek m.in. w listopadzie 1939 r.[22] Okólną instrukcję ewakuacyjną opracowano 13 lutego 1940 r. (dok. nr 79). Była w niej mowa m.in. o ewakuacji archiwów placówek  w Szwecji,  Danii  i Finlandii  do  poselstwa w Oslo, z Belgiii Holandii do ambasadyw Paryżu,z Rumunii, Węgier i Bułgarii do poselstwa w Atenach, a ze Szwajcarii do konsulatu w Lyonie. Równolegle podjęto starania o zabezpieczenie części polskich archiwów dyplomatycznych przez Brytyjczyków. Podsekretarz stanu w MSZ zlecił ambasadorowi w Londynie uzyskanie zgody Ministerstwa Spraw Zagranicznych Wielkiej Brytanii na zdeponowanie w odpowiednich poselstwach brytyjskich części archiwów, które nie powinny być niszczone, a których nie udałoby się ewakuować. Polecenie to dotyczyło placówek w państwach, które w opinii MSZ były zagrożone inwazją niemiecką lub radziecką, tj. w Belgii, Holandii, Szwajcarii, Rumunii, Bułgarii, Szwecji, Danii, Norwegii i  na  Węgrzech[23]. Nowa  instrukcja  opracowana w kwietniu (dok. nr 181) potwierdzała dotychczasowe decyzje co do kierunków ewakuacji archiwów.

W sytuacji rzeczywistego zagrożenia nie zawsze udawało się realizować te wytyczne, nie zawsze też ich wypełnienie dawało pożądane rezultaty, często wreszcie nie dysponujemy wystarczającymi informacjami na temat podjętych kroków i dalszych losów archiwów poszczególnych placówek. Najmniej informacji mamy na temat archiwum poselstwa w Kopenhadze – nie są znane dzieje tego zasobu i praktycznie nie dysponujemy z niego żadnymi dokumentami[24]. Nie są również znane losy archiwum poselstwa w Brukseli po likwidacji tej placówki. W lutym 1940 r. przesłane zostały do Angers trzy książki zawierające korespondencję szyfrową tego poselstwa za lata 1934–39[25]. Nie wiadomo natomiast, czy udało się ewakuować materiały bieżące, czy dostały się one w ręce niemieckie. Po zakończeniu wojny część dokumentów trafiła do Polski, najpierw do Archiwum MSZ, a stamtąd w latach 1963–64 do Archiwum Akt Nowych. Są to nieliczne akta, głównie z lat 1939–40, z tym że dla roku 1940 brak jest dokumentów typowo politycznych. Większość to materiały dotyczące spraw gospodarczych i związanych z rekrutacją Polaków w Belgii do wojska[26]. Losy archiwum poselstwa w Hadze również są niewiadomą[27]. Poselstwo w Helsinkach stopniowo przekazywało swoje archiwa do Sztokholmu (a nie do Oslo, jak nakazywała instrukcja), gdzie prawdopodobnie przetrwały do końca wojny[28]. Z kolei dokumenty z archiwum poselstwa w Oslo być może trafiły do Angers[29], a dalsze ich losy nie są znane.

W czerwcu 1940 r. rząd nakazał niszczenie akt Centrali, polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych we Francji, jak również innych polskich akt, które tam trafiły (zob. dok. nr 309). Niewielka część zespołu została ewakuowana przez Lizbonę do Ambasady w Waszyngtonie i obecnie przechowywana jest w Instytucie Hoovera[30]. Część natomiast znalazła się w Polsce i należy do zasobów AAN, jednak tylko pojedyncze dokumenty pochodzą z 1940 r. Niewiele informacji mamy na temat losów archiwum ambasady w Rzymie – część danych świadczy o tym, że podjęte przez Niemcy próby zdobycia tego archiwum zakończyły się niepowodzeniem[31], z innych opracowań wynika, że „archiwum Ambasady przy Kwirynale, wywiezione z Rzymu 12 czerwca 1940 r., zostało [...] spalone w Libourne na południu Francji w momencie ewakuacji do Wielkiej Brytanii”[32]. Ambasador Bolesław Wieniawa-Długoszowski w swoim raporcie finalnym napisał, że w Rzymie nie pozostawił „żadnych aktów, poza osobowymi aktami Konsulatu. [...] Raporty spalone, względnie uprzednio odesłane do Angers” (dok. nr 303).

Stosunkowo dużo materiałów zachowało się spośród zasobów ambasady w Bukareszcie. Na początku listopada 1940 r. wywieziono znaczną część jej archiwum do Turcji. Po wojnie dokumenty powróciły do Polski i trafiły  do Archiwum Akt Nowych.  Duża  część  archiwum tej  ambasady została zniszczona w nieznanych okolicznościach. Najważniejsza grupa materiałów z roku 1940 znajduje się w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego[33].

Archiwum poselstwa polskiego w Bernie w większości przejęte zostało przez przedstawicieli Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i w 1948 r. przekazane do Polski. Do Archiwum Akt Nowych trafiało partiami w latach 1964–79[34].

W rezultacie nie tylko wojennych wydarzeń, ale i powojennych decyzji dotyczących losów akt polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz placówek dyplomatycznych i konsularnych materiały, które wojnę przetrwały, podzielone są między trzy podstawowe archiwa: Archiwum Akt Nowych w Warszawie[35], Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie[36] oraz Hoover Institution on War, Revolution and Peace Uniwersytetu Stanforda[37].

Najwięcej opublikowanych w tomie dokumentów pochodzi ze zbiorów Archiwum Akt Nowych, a zwłaszcza z przechowywanych tam materiałów ze zbiorów Instytutu Hoovera, przekazanych do AAN w latach 1999–2001 w postaci mikrofilmów. Równie ważne dla niniejszej edycji są dokumenty z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego. Charakter uzupełniający miała kwerenda przeprowadzona w archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Warszawie oraz w The National Archives w Kew. Wykorzystanie dokumentów przechowywanych w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce było możliwe dzięki uprzejmemu pośrednictwu Piotra  Długołęckiego.

Wyboru dokumentów dokonano z myślą o możliwie pełnej prezentacji kierunków polskiej dyplomacji (z zachowaniem zasady proporcjonalności), w ramach ograniczeń nałożonych przez dostępność źródeł, jak również objętość niniejszego wydawnictwa. Skupiono się na materiałach dokumentujących wydarzenia mające bezpośredni wpływ na polską politykę zagraniczną, proces i dynamikę jej kształtowania. W wyborze dokumentów nie uwzględniono aktów o charakterze polityczno-prawnym (układów, umów, deklaracji). Ostrożnie korzystano z materiałów o tematyce wojskowej i gospodarczej, choć i te zagadnienia starano się ilustrować.

Zdecydowana większość prezentowanych dokumentów nie była wcześniej publikowana. Rok 1940 nie znalazł dotychczas szerszego odzwierciedlenia w wydawnictwach źródłowych, co nie oznacza, że nie opublikowano ważnych, acz pojedynczych, dokumentów ilustrujących politykę zagraniczną i dyplomację polskich władz w tym okresie. W tych przypadkach, kiedy uznano, że mimo wcześniejszego ogłoszenia dokumentu zasadne jest jego ponowne opublikowanie, w metryczce umieszczono informacje na temat miejsca poprzedniej edycji, stosując podane poniżej skróty opisów  bibliograficznych:

–  Ambasador Kazimierz Papée – Marek Kornat, Ambasador Kazimierz Papée

– piętnaście rozmów z papieżem Piusem XII, „Zeszyty Historyczne” nr  156  (2006),  s. 124–178.

– Czechoslovak-Polish Negotiations – Czechoslovak-Polish Negotiations of the Establishment of Confederation and Alliance, 1939–1944. Czechoslovak Diplomatic Documents, eds: Ivan Št’ovíèek, Jaroslav Valenta, Publ. House Karolinum, Prague 1995.

 Depesze wojenne – Depesze wojenne Attachatu Wojskowego przy Ambasadzie RP w Bukareszcie, oprac. nauk.: Tadeusz Dubicki, Andrzej Suchcitz, „Zeszyty Tarnogórskie. Materiały i źródła” nr 60, Wyd. Inst. Tarnogórskiego i Muzeum, Tarnowskie Góry 2006.

 Documenti Documenti per la storia delle relazioni italo-polacche (1918–1940). Dokumenty dotyczące historii stosunków polsko-włoskich (1918–1940 r.), a cura di – oprac. przez: Mariapina Di Simone i in.,  t. II, Ministero per i beni culturali e ambientali. Ufficio centrale per i beni archivistici. NDAP, Roma 1998.

 DPSR – Documents on Polish-Soviet Relations. 1939–1945, vol. I: 1939–1943, Heinemann, London 1961.

 Dzienniki czynności Prezydenta RP – Dzienniki czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza. 1939–1947, t. 1: 1939–1947, oprac. Jacek Piotrowski, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2004.

 O Polsce na uchodźstwie – Eugeniusz Duraczyński, Romuald Turkowski, O Polsce na uchodźstwie. Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej 1939–1945, Wyd. Sejmowe, Warszawa   1997.

 Józef Retinger – Jan Pomian, Józef Retinger. Życie i pamiętniki „szarej eminencji”, „Pelikan”, Warszawa 1990.

– Na najwyższym szczeblu – Na najwyższym szczeblu. Spotkania premierów Rzeczypospolitej Polskiej i Wielkiej Brytanii podczas II wojny światowej, opr. Marek Kazimierz Kamiński, Jacek Tebinka, LTW, Warszawa 1999.

 Podsekretarz stanu Sumner Welles – Marcin Fatalski, Podsekretarz stanu Sumner Welles a sprawy polskie w latach II wojny światowej, „Zeszyty Historyczne” nr 148 (2004), s.  65–98.

 Podstępne uwięzienie Podstępne uwięzienie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej (6 XI 1939 r.). Dokumenty, wybór i opr. Józef Buszko, Irena Paczyńska, UJ, Kraków 1995.

 Polska dyplomacja na obczyźnie – Henryk Batowski, Polska dyplomacja na obczyźnie. 1939–1941, Wyd. Literackie, Kraków 1991.

 PPRM 1 – Marian Zgórniak (red. nauk.), Protokoły z posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. I: październik 1939  –  czerwiec  1940,  opr.  Wojciech  Rojek,  Andrzej  Suchcitz   (współpr.), „Secesja”, Kraków 1994.

 PPRM 2 – Marian Zgórniak (red. nauk.), Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: czerwiec 1940 –  czerwiec  1941, opr. Wojciech Rojek, Andrzej Suchcitz (współpr.), „Secesja”, Kraków 1995.

 Sprawa polska – Stefania Stanisławska (red. nauk.), Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, PWN, Warszawa 1965.

 W sojuszniczym Londynie – Edward Raczyński, W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora [...] 1939–1945, Polish Research Centre, London 1960.

W jednym przypadku (dok. nr 433) niewielka część dokumentu, w przekładzie z języka francuskiego, była wcześniej publikowana przez Henryka Batowskiego, zrezygnowano jednak z zaznaczenia tego w metryczce, ponieważ fragment ten stanowił znikomą część oryginalnego dokumentu.

We wszystkich przypadkach podstawą publikacji dokumentu był jego oryginał, kopia lub odpis (nie zaznaczano tych różnic) ze zbiorów archiwalnych; nie opierano się na wcześniejszych edycjach.

UWAGI EDYTORSKIE

Przy opracowywaniu niniejszego tomu kierowano się zasadami przyjętymi dla całej serii Polskie Dokumenty  Dyplomatyczne.

Dokumenty uszeregowane zostały w porządku chronologicznym. W przypadku publikowania kilku dokumentów z tą samą datą, pierwszeństwo uzyskiwały materiały bardziej pilne, czyli telegram umieszczany był przed sprawozdaniem z rozmowy itp. Niektóre publikowane dokumenty nie były datowane – najczęściej brak ten dotyczył daty dziennej. W wielu przypadkach udało się ją ustalić – czy to na podstawie informacji zawartych w literaturze przedmiotu lub innych dokumentach, czy też dzięki kopiom – i wówczas pojawia się ona w „główce” danego dokumentu bez informacji, w jaki sposób została odtworzona; natomiast w przypadkach, gdy pozostawały wątpliwości co do datacji, przypuszczalną datę umieszczano w nawiasie kwadratowym. Jeśli nawet zbliżona data dzienna nie jest możliwa do ustalenia bądź dokument z założenia zaopatrzony był wyłącznie w datę miesięczną, wówczas umieszczano go na końcu danego miesiąca.

Dokumenty z zasady publikowane są w całości, jedynie w kilku przypadkach (dokumenty nr 77, 324, 445 i 472) zdecydowano się na przedstawienie ich fragmentów. Skróty odredakcyjne zaznaczono wielokropkiem w nawiasie kwadratowym, a w przypisie poinformowano, czego dotyczył opuszczony fragment. We wszystkich dokumentach pomija się (bez zaznaczania) elementy opisu o charakterze kancelaryjnym, np. gotowe fragmenty formularza, takie jak: „Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej”, „Przychodzący/Wychodzący telegram szyfrowy” itp., a ponadto pieczęci, inicjały maszynistki, formuły „za zgodność”, czy liczbę dziennika. Pozostawiono natomiast klauzule tajności i ewentualne informacje na temat sposobu przesłania materiału (np. pocztą lotniczą, kurierem). Zachowano też informacje o rozdzielniku, według którego rozsyłano dokument do placówek i do adresatów spoza MSZ; w przypadku, gdy stanowił on integralną część dokumentu – taką pozostawał, gdy był w dokumencie elementem dodanym – umieszczano go w przypisach. Nie uwzględniano natomiast rozdzielnika wewnętrznego Centrali.

Ujednolicono kolejność informacji dotyczących datacji, nadawców i odbiorców. Na oryginalnych formularzach dla telegramów szyfrowych wychodzących i przychodzących była ona różna i stąd też, gdy czasami używano niewłaściwych blankietów, omyłkowo wpisywano datę wysłania telegramu późniejszą niż jego otrzymania. W niniejszym tomie przyjęto następującą kolejność informacji: data wysłania, data otrzymania, nadawca, odbiorca. W przypadkach, gdy w oryginalnym dokumencie dane dotyczące adresata były podawane na dole pierwszej strony, przenoszono je na początek dokumentu.

Uwidoczniono ówczesne komentarze i ingerencje w tekście dokumentów, trzeba jednak zaznaczyć, że nie zawsze udało się ustalić z całkowitą pewnością, w jakim czasie były one rzeczywiście dokonane (dotyczy to zwłaszcza podkreśleń i zakreśleń na marginesie). Dopiski, uwagi, skażenia tekstu itp. zaznaczone zostały za pomocą następujących przypisów literowych:

a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania


Oryginalne przypisy oznaczono: x, xx itd. Przypisy pochodzące od redaktora tomu, objaśniające kwestie merytoryczne, oznaczone zostały cyframi. Liczbę przypisów ograniczono do minimum. Zawartych w nich informacji nie powtarzano przy późniejszych dokumentach. Nie przywoływano literatury przedmiotu. Przypisy osobowe stosowano w wyjątkowych przypadkach; informacje o postaciach wymienianych w dokumentach i o pełnionych przez nie w 1940 r. funkcjach zamieszczone zostały w indeksie osobowym. Daty życia pojawiają się tylko w przypadku osób zmarłych przed końcem 1940 r. Jeśli w przypisach jest mowa o wydarzeniach, które miały miejsce w 1940 r., rezygnowano z każdorazowego podawania daty rocznej.

Każdy dokument zaopatrzony został w nagłówek i metryczkę. W „główce”, poza numerem porządkowym i datą, znalazły się informacje o wystawcy i odbiorcy dokumentu (brak informacji o odbiorcy dokumentu wysyłanego z placówki oznacza, że była nim Centrala). Z zasady podawano funkcje pełnione przez te osoby, a nie ich nazwiska. W opisie stanowisk zastosowano uproszczone formy, a w przypadku państw ich potoczne nazwy; reguła ta dotyczy również regestów. W „główce” znalazły się też informacje na temat rodzaju dokumentu i – w najogólniejszym zakresie – jego treści. Metryczka z kolei zawiera nazwę archiwum i zespołu archiwalnego, w którym dokument jest przechowywany oraz sygnaturę. Opis cech formalnych dokumentu ograniczony jest do informacji o tym, że mamy do czynienia z rękopisem (jej brak oznacza, że dokument jest w formie maszynopisu). Również w metryczce podawane są informacje na temat wcześniejszej publikacji dokumentu, ze wskazaniem na istnienie ewentualnych różnic w jego wersjach czy też przekładu.

W niniejszym tomie wszystkie dokumenty publikowane są w językach oryginalnych, nie dokonywano translacji. Za język oryginalny uznawano język dokumentu, który dotarł do adresata. Tak więc dokumenty kierowane na zewnątrz w języku innym niż polski publikowano w takiej właśnie postaci, nawet gdy dysponowano ich polską podstawą. Wyjątkiem jest memorandum z 10 czerwca (dok. nr 266), które opublikowano w języku polskim, mimo iż istnieje również jego ówczesne tłumaczenie na język francuski (AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 54). Zdecydowały o tym zarówno względy merytoryczne (wszystko wskazuje na to, że memorandum nie zostało wręczone premierowi Francji), jak i techniczne (w wielu miejscach francuska wersja dokumentu jest nieczytelna).

Ingerencje w oryginalny tekst dokumentu są nieznaczne. Skorygowano, bez zaznaczania, oczywiste błędy literowe, a także ortograficzne i interpunkcyjne, zgodnie z zasadami pisowni obowiązującej w 1940 r., a więc według norm określonych w reformie z 1936 r. Zachowano oryginalne wielkie i małe litery. Nie poprawiano stylu. Pozostawiono także spolszczenia nazwisk – znajdują się one w indeksie osobowym z odsyłaczami do form poprawnych.

Wszelkie (bardzo nieliczne) redakcyjne dopiski lub uzupełnienia w treści dokumentu zostały oznaczone nawiasem kwadratowym.

PODZIĘKOWANIA

Za pomoc udzieloną przy prowadzeniu kwerendy archiwalnej dziękuję kierownikowi Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, dr. Andrzejowi Suchcitzowi oraz jego zastępczyni, mgr Jadwidze Kowalskiej, a także pracownikom Archiwum Akt Nowych, w tym zwłaszcza dr. Krzysztofowi Smolanie, Zakładu Historii Ruchu Ludowego oraz The National Archives. Za cenne opinie dotyczące doboru dokumentów, za ważne uwagi na temat ich redakcji i za życzliwą pomoc przy opracowywaniu niniejszego tomu pragnę podziękować redaktorowi naczelnemu serii, prof. Włodzimierzowi Borodziejowi, członkom Komitetu Redakcyjnego, w tym zwłaszcza dr. Andrzejowi K. Kunertowi i prof. Jerzemu Tomaszewskiemu, oraz recenzentom dr hab. Małgorzacie Gmurczyk-Wrońskiej oraz dr. hab. Jackowi Tebince. Wyrazy wdzięczności za wszelką okazywaną pomoc kieruję pod adresem sekretarza Komitetu Redakcyjnego, Piotra   Długołęckiego.

Magdalena Hułas

 

 

_____________

[1] Z dokumentów wynika, że przeprowadzkę planowano na 15 listopada 1939 r. (zob. np. raport posła w Hadze, 3 listopada 1939; AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 337), w opracowaniach jako faktyczną datę przenosin najczęściej podaje się dzień 22 listopada (zob. np. Waldemar Michowicz, Organizacja polskiej służby dyplomatycznej w okresie II wojny światowej, w: idem (red.), Historia dyplomacji polskiej; tom V: 1939–1945, PWN, Warszawa 1999, s.    25).

[2] Marian Zgórniak (red. nauk.), Protokoły z posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. I: październik 1939 – czerwiec 1940 (dalej: PPRM 1), opr. Wojciech Rojek, Andrzej Suchcitz (współpr.), „Secesja”, Kraków 1994, s. 22–25.

[3]   AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 340. Zob. też: W. Michowicz, op. cit., s. 24  nn.

[4] Marian Zgórniak (red. nauk.), Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: czerwiec 1940 – czerwiec 1941, opr. Wojciech Rojek,  Andrzej  Suchcitz (współpr.) „Secesja”, Kraków 1995, s. 5.

[5] Graliński (po ustąpieniu ze stanowiska podsekretarza stanu) udał się z misją do Kanady. Zginał 18 września – statek, którym płynął został storpedowany przez niemiecką łódź podwodną.

[6] Faktycznie dopiero 15 października 1941 r. Rada Ministrów uchwaliła wniosek ministra spraw zagranicznych w sprawie utworzenia stanowiska sekretarza generalnego MSZ; zob. Marian Zgórniak (red. nauk.), Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. III: czerwiec–grudzień 1941, opr. Wojciech Rojek, Andrzej Suchcitz (współpr.), „Secesja”, Kraków 1996, s. 232.

[7] Pierwszego sierpnia Józef Potocki przydzielony został do poselstwa w Lizbonie, do współpracy z posłem RP, w charakterze czasowo delegowanego urzędnika  Centrali – zob. 31 sierpnia 1940 r., pismo ministra spraw zagranicznych do Potockiego; IPMS, Poselstwo Lizbona, A. 47/2.

[8] Zob. 14 marca, pismo ministra spraw zagranicznych do T. Szumowskiego (AAN, Instytut Hoovera, Ambasada Londyn, 81) mianujące go radcą ambasady w Londynie. Wg publikacji Polska służba zagraniczna po 1 września 1939 r., Wydawnictwo Stowarzyszenia Pracowników Polskiej Służby Zagranicznej, Londyn 1954, Szumowski kierował Wydziałem Personalnym do 10 lutego (s. 27), w październiku został mianowany attaché wojskowym przy Tymczasowym Rządzie Czechosłowackim.

[9] Zob. wykaz: „Stan Centrali Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Angers (przed ewakuacją)”, b.d.; AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 346 oraz telegram szyfrowy ministra spraw zagranicznych do M. Chałupczyńskiego z 15 marca; ibidem.

[10] Zob. przyp. poprzedni.

[11] „Stan Centrali...”, op.cit.

[12] „Zarządzenie Ministra Spraw Zagranicznych w sprawie składu Komisji Dyscyplinarnej przy MSZ” i „Zarządzenie Ministra Spraw Zagranicznych w sprawie składu Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej przy MSZ”, 3 stycznia; AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 346.

[13] PPRM 1, s. 107. Dokumentów tych zdecydowano się wówczas nie publikować    i statut  MSZ  znamy  jedynie  ze  źródeł  pośrednich,  np.  „Sprawozdanie  NIK z czynności kontrolnych za rok 1940, Londyn, sierpień 1941”; AAN, Ministerstwo Informacji i Dokumentacji, 30. Zob. też: Polska służba zagraniczna, op. cit., s. 29 (tam błędnie data: 28 grudnia).

[14] Odtworzony został na podstawie brudnopisowej, niedatowanej notatki „Tymczasowa organizacja Ministerstwa Spraw Zagranicznych” (AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 347). Zawarte w niej informacje najprawdopodobniej odnoszą się do struktury MSZ ustalonej w statucie z 26 i 28 sierpnia.

[15] „Stan osobowy Centrali Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Londynie (1.I.1941 r.)”; AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 347. Według informacji zawartych w: Polska służba zagraniczna, op. cit., s. 29, 14 lipca podział na referaty w MSZ wyglądał następująco: referat anglosaski (kierownik – Jan Wszelaki), niemiecki (Stefan Lalicki), prasowy (Xawery Zaleski), francuski (Michał Potulicki, pełniący równocześnie funkcję radcy prawnego), uchodźczy (Józef Marlewski), konsularny (Mieczysław Sędzielowski), personalny i administracyjny (Jan Lech Byszewski). Nie udało się źródłowo potwierdzić funkcjonowania takiej struktury, ani uzasadnić wyodrębnienia daty 14 lipca. Informacje na temat obsady przejściowej MSZ, z 15 sierpnia, zob. dok. nr 347.

[16] Szczegółowe informacje na ten temat m.in. w: Edward Kołodziej, Rola polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w latach 1939–1945, w: Zbigniew Błażyński (red.), Władze RP na obczyźnie podczas II wojny światowej. 1939–1945, Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie, Londyn 1994, s. 774–820; Henryk Batowski, Polska dyplomacja na obczyźnie. 1939–1941, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1991, s. 44–54; idem, Rok 1940 w dyplomacji europejskiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1981, s. 268 nn., idem, Walka dyplomacji hitlerowskiej przeciw Polsce. 1939–1945, Wydawnictwo Literackie, Kraków–Wrocław 1984, s. 63 nn.; Janusz Sobczak, Polska w propagandzie i polityce III Rzeszy w latach 1939–1945, Instytut Zachodni, Poznań 1988, s. 70–120, 170–212.

[17] W. Michowicz, op. cit., s. 28. Zob. też dok. nr 17, 18,   28.

[18] Ibidem, s. 29. Zob. też dok. nr 200, 213, 220, 236.

[19] Tadeusz Dubicki, Likwidacja polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w Rumunii – 4 listopada 1940 r., „Teki Historyczne”, t. XX (1993), s. 340–350.

[20] Chargé d’affaires w Brukseli pełnił równocześnie tę funkcję w Luksemburgu.

[21] Jeszcze w 1940 r. kilkanaście dokumentów zostało opublikowanych przez władze niemieckiej w tzw. trzeciej Białej Księdze: Polnische Dokumente zur Vorgeschichte des Krieges, Zentralverl. der NSDAP, Berlin 1940; zob. H. Batowski, Polska dyplomacja, op. cit. s. 139–144 (tu m.in. ocena autentyczności polskich dokumentów wykorzystanych w niemieckiej publikacji) oraz 337–349 (aneks 1: „Losy archiwum MSZ i niektórych poselstw”).

[22] Np. 9 listopada 1939 r. minister spraw zagranicznych telegramem szyfrowym polecił posłowi w Hadze, by dokumentów z archiwum placówki nie palić, a ewakuować do Paryża (AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 244).

[23] Telegram szyfrowy podsekretarza stanu do ambasadora w Londynie, 9 lutego; AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 254. Sekretarz ambasady w Londynie 13 lutego wystąpił w tej sprawie do urzędnika Wydziału Centralnego MSZ Wielkiej Brytanii, George’a P. Younga (TNA, FO 371/24480, C 2467/2357/55), a 16 marca Brytyjczycy poinformowali stronę polską o stosownych instrukcjach przekazanych swoim placówkom (pismo A. Balińskiego do Franka K. Robertsa, 21 marca, ibidem).

[24] Inwentarz zespołu „Poselstwo w Kopenhadze. 1921–1940”, oprac. Danuta Filar (AAN, nr 461). W materiałach z poselstwa w Kopenhadze przekazanych do AAN z Instytutu Hoovera w postaci mikrofilmów znajdują się dokumenty z lat 1919–37. Jak  wynika  z  telegramu  posła  w  Kopenhadze  do  ambasady  w  Londynie     z 25 września 1939 r. „Archiwum Polityczne, poza sprawami bieżącymi, zostało zdeponowane w Poselstwie Polskim w Sztokholmie” (AAN, Instytut Hoovera, Poselstwo w Hadze, HI/XII-XVII).  Zob.  też:  H.  Batowski,  Polska  dyplomacja, op.  cit.,  s. 345.

[25] Pismo chargé d’affaires w Brukseli do ministra spraw zagranicznych, 18 lutego; AAN, Instytut Hoovera, Poselstwo w Brukseli, HI/XII-XVII. Wcześniejsza korespondencja szyfrowa poselstwa oraz archiwum polityczne tajne i jawne zostały przesłane do ambasady w Paryżu w listopadzie 1939 r.

[26] „Poselstwo w Brukseli. 1929–1940. Wstęp do inwentarza”, oprac. Bogdan Kroll, Warszawa 1971 (AAN, nr 570).

[27] H. Batowski przypuszcza, że najprawdopodobniej akta te zdołano zabezpieczyć i nie trafiły one w ręce niemieckie. Dodaje, powołując się na Zentrales Staatsarchiv w Poczdamie: „Jedynie polski konsulat generalny w Amsterdamie archiwum swego nie zabezpieczył i stało się ono łupem najeźdźców” (Polska dyplomacja, op. cit., s.  346).  Polski  poseł  w  Hadze,  Wacław  Babiński,  w  telegramie  szyfrowym  z 12 maja pisał: „Konsulat polski w Amsterdamie wyjechał dziś do Anglii [...]. W Amsterdamie został jeden urzędnik, poza tym opiekę konsularną wykonywa Poselstwo siłą faktu. Trudność sprawia brak archiwum konsularnego” (AAN, Instytut Hoovera, MSZ, 253). W materiałach z poselstwa w Hadze przekazanych AAN przez Instytut Hoovera znajdują się wyłącznie dokumenty z lat trzydziestych. Wiadomo, że w odpowiedzi na instrukcję ministra spraw zagranicznych z 9 listopada 1939 r. (zob. przyp. 21) poseł w Hadze wysłał archiwa kurierem do Paryża (10 listopada 1939 r., pismo W. Babińskiego do A. Zaleskiego; AAN, Instytut Hoovera, MSZ,  244).

[28] „Wstęp do inwentarza zespołu akt Poselstwa R.P. w Helsinkach z lat 1919–1941”, oprac. Edward Kołodziej, Warszawa 1964 (AAN, nr 462).

[29] Zob.  Kazimierz  Wojewoda,  Zasoby  archiwalne  MSZ  z  okresu     1918–1939, „Archeion”, XXXIV (1961), s. 80.

[30] „Inwentarz akt Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Paryżu (1917) 1919–1945”, oprac. Marian Tarkowski, Danuta Filar, Edward Kołodziej, Warszawa 1994 (AAN, nr 463). Zob. też: Władysław Stępniak, Archiwalia polskie w zbiorach Instytutu Hoovera Uniwersytetu Stanforda, NDAP, Warszawa 1997, s. 122    nn.

[31] H. Batowski, Polska dyplomacja, op. cit., s. 347.

[32] Krzysztof  Strzałka,  Między  przyjaźnią  a  wrogością.  Z  dziejów  stosunków polsko-włoskich (1939–1945), „Arcana”, Kraków 2001, s. 97 (autor powołuje się na: Marian Romeyko, Wspomnienia o Wieniawie i o rzymskich czasach, Wyd. MON, Warszawa 1990). Libourne zostało przywołane prawdopodobnie omyłkowo i w rzeczywistości chodziło o Lourdes (zob. dok. nr 309).

[33] „Inwentarz akt Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Bukareszcie z lat 1919–1940 [1941] (do roku 1938 poselstwa)”, oprac. Edward Kołodziej, Warszawa 2002, s. 10–11. Akta ambasady w Bukareszcie przechowywane w Instytucie Hoovera obejmują lata 1919–39.

[34] „Inwentarz zespołu Poselstwo w Bernie. 1919–1945”, oprac. Artur Pałasiewicz, Warszawa 1979 (AAN, nr 495).

[35] Zob. Mieczysław Motas (red.), Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Przewodnik po zasobie archiwalnym, PWN, Warszawa 1973.

[36] Zob. Guide to the Archives of the Polish Institute and Sikorski Museum, compiled   and edited by cpt. Wacław Milewski, Andrzej Suchcitz, Andrzej Gorczycki, Orbis Books, London 1985, vol. 1.

[37] Zob. W. Stępniak,  op.cit.


Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij