Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polski Dokumenty Dyplomatyczne 1957

redaktorzy tomu: Krzysztof Ruchniewicz, Tadeusz Szumowski
współpraca Piotr Długołęcki

Warszawa 2006

ISBN 83-89607-75-1

liczba stron: XLII + 904


Kolejny tom serii wydawniczej Polskie Dokumenty Dyplomatyczne zawiera 283 dokumenty ilustrujące politykę zagraniczną Polski w 1957 r. Podstawa źródłowa to dokumenty wytworzone przez MSZ, przechowywane w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych. oraz przechowywane w Archiwum Akt Nowych materiały Prezydium Rządu oraz Biura Politycznego, Sekretariatu i innych organów KC PZPR.

Prawie wszystkie prezentowane dokumenty to źródła dotychczas niepublikowane (najczęściej o charakterze tajnym).

Przedstawione dokumenty zostały ułożone w porządku chronologicznym. Tom zawiera indeks osobowy oraz rozbudowany indeks rzeczowy. W aneksach przedstawiona została struktura MSZ w 1957 r. i wykaz ważniejszych umów międzynarodowych, zawartych przez PRL w tym roku.

Najistotniejszym elementem polskiej polityki zagranicznej roku 1957 były stosunki ze ZSRR – kontynuowano podejmowane już w 1956 r. próby uregulowania spornych spraw z przeszłości (rozliczenie reparacji i eksportu węgla, „repatriacja” Polaków z ZSRR i stacjonowanie wojsk radzieckich).

Liberalizacja w bloku wschodnim dała Warszawie nieco większą swobodę działania w polityce zagranicznej. Skutkiem osłabienia podległości było pewne otwarcie na Zachód, podyktowane m.in. potrzebami ekonomicznymi. Negocjowane były różne umowy gospodarcze, przede wszystkim z USA oraz Wielką Brytanią.

W 1957 r. PRL przejawiała aktywność na różnych polach polityki zagranicznej. Najbardziej spektakularne okazało się ogłoszenie projektu utworzenia w Europie Środkowo-Wschodniej strefy bezatomowej (tzw. plan Rapackiego).

Polska przyjmowana była w 1957 r. do organizacji międzynarodowych, nawiązywała stosunki dyplomatyczne (m.in. z Japonią). Do ważniejszych wydarzeń należały przyjazd w styczniu delegacji ChRL z premierem Zhou Enlaiem, podróż azjatycka premiera Józefa Cyrankiewicza (marzec, kwiecień), majowe rozmowy z kierownictwem ZSRR i wrześniowa wizyta delegacji partyjno-rządowej w Belgradzie.


Wstęp

Nie sposób zrozumieć polityki zagranicznej PRL w 1957 r. bez uwzględnienia przemian, jakie zaszły w kraju rok wcześniej. Stanowiły one znaczący krok w kierunku demontażu systemu stalinowskiego. Jednocześnie kryzys wewnętrzny w ZSRR oraz osłabienie kontroli nad państwami uzależnionymi sprzyjały wyswobadzaniu się Warszawy spod ścisłej kurateli Moskwy, także w działaniach na płaszczyźnie międzynarodowej. Wybór na I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki, niedawnego więźnia stalinowskiego, był znakiem zmian czytelnym nie tylko dla polskiego społeczeństwa, ale i dla zagranicy. O ile symbolem całości przeobrażeń politycznych w PRL był Gomułka, o tyle zmiany w polityce zagranicznej symbolizował nowy szef resortu Adam Rapacki.

Podstawowe znaczenie miały stosunki ze Związkiem Radzieckim. Kontynuowano podejmowane od 1956 r. próby uregulowania spraw z przeszłości. Najważniejszymi kwestiami w bogato udokumentowanych rozmowach z hegemonem bloku wschodniego były rozliczenie reparacji i eksportu węgla, „repatriacja”[1] Polaków z ZSRR i stacjonowanie wojsk radzieckich.

Liberalizacja w bloku wschodnim dała Warszawie w pewnym zakresie swobodę działania w polityce zagranicznej, dzięki czemu mogła przedstawiać i realizować własne plany. Skutkiem osłabienia podległości było częściowe otwarcie na Zachód, podyktowane m.in. potrzebami ekonomicznymi. Negocjowane były różne umowy gospodarcze, przede wszystkim z USA oraz Wielką Brytanią.

W 1957 r. PRL przejawiała aktywność na różnych polach polityki zagranicznej. Przyjmowano ją w poczet członków organizacji międzynarodowych, nawiązywała stosunki dyplomatyczne. Jej przedstawiciele składali wizyty i uczestniczyli w rozmowach poza granicami, a Warszawę odwiedzały delegacje zagraniczne różnego szczebla. Do ważniejszych wydarzeń tego typu należały przyjazd w styczniu delegacji ChRL z premierem Zhou Enlaiem, podróż azjatycka premiera Józefa Cyrankiewicza, czy wrześniowa wizyta delegacji partyjno-rządowej w Belgradzie, którą należy widzieć także w kontekście nieudanych prób nawiązania stosunków dyplomatycznych z RFN.

Najważniejszą polską inicjatywą na arenie międzynarodowej było ogłoszenie projektu utworzenia w Europie Środkowo-Wschodniej strefy bezatomowej, który znany jest jako plan Rapackiego. Wydaje się, iż pomysł tej najbardziej spektakularnej akcji polskiej polityki zagranicznej w 1957 r. nie był szerzej dyskutowany w MSZ, natomiast dobrze udokumentowane są międzynarodowe reakcje.

STRUKTURA MSZ, ZMIANY W STOSUNKACH BILATERALNYCH

Ministerstwo Spraw Zagranicznych w zasadzie zachowało strukturę z lat poprzednich, wprowadzoną 1 grudnia 1951 r. i zmodyfikowaną w roku 1954. Departament I składał się z wydziałów radzieckiego, naddunajskiego (Jugosławia, Bułgaria, Rumunia, Albania, Węgry, Grecja) oraz czechosłowackiego. Departament II miał trzy wydziały: romański (Francja, Hiszpania, Portugalia, Włochy), państw Beneluksu i Szwajcarii oraz skandynawski (Dania, Finlandia, Norwegia, Islandia, Szwecja). Departament III obejmował wydziały: Ameryki Północnej (USA i Kanada), brytyjski (Zjednoczone Królestwo z częścią kolonii i dominiów) oraz Ameryki Łacińskiej. W Departamencie IV znajdowały się wydziały: niemiecki I i II (NRD i RFN) oraz samodzielny referat ds. Austrii. W skład Departamentu V wchodziły Wydział I (Chiny, KRLD, Indochiny i Mongolia), Wydział II (Afganistan, Egipt, Arabia Saudyjska, Etiopia, Iran, Irak, Izrael, Jordania, Syria, Turcja) oraz Samodzielny Referat (Birma, Bhutan, Cejlon, Filipiny, Indie, Indonezja, Japonia, Malaje, Nepal, Pakistan, Syjam)[2].

Strukturę MSZ przedstawia schemat na s. 843 (aneks nr 1). Warto zwrócić uwagę, że oboje dyrektorzy generalni (Przemysław Ogrodziński i Maria Wierna) odgrywali istotną rolę w kierowaniu resortem[3]. Zakres ich kompetencji trudno odróżnić od kompetencji wiceministrów (Marian Naszkowski, Józef Winiewicz). Mniej więcej raz w miesiącu odbywały się tzw. kolegia (czyli posiedzenia kierownictwa MSZ; cztery w okresie styczeń–maj).

W Departamencie Międzynarodowych Organizacji Politycznych i Gospodarczych utworzono wydział do spraw UNESCO[4]. Ponadto reorganizacji uległ Departament Prasy i Informacji, który składał się z wydziałów: prasy, wymiany kulturalnej oraz propagandy[5].

Budżet ministerstwa na rok 1957 wynosił ponad 156 mln zł. Był tylko nieznacznie wyższy od budżetu z ubiegłego roku, co musiało ograniczać pobudzoną aktywność placówek zagranicznych. Obejmował m.in. wydatki centrali i placówek, koszty utrzymywania przedstawicielstw w komisjach rozejmowych w Indochinach i Korei oraz składki z tytułu uczestnictwa Polski w organizacjach międzynarodowych[6]. W dokumentach ministerstwa podkreślano, że jest „wybitnie” oszczędnościowy. „Świadczy o tym fakt – wyjaśniano – iż mimo utworzenia 13 nowych Urzędów Zagranicznych, co stanowi wzrost o 23% w stosunku do poprzedniego stanu, budżet ten zwiększony został tylko minimalnie”[7]. Oszczędności chciano uzyskać dzięki zmniejszeniu zatrudnienia na placówkach (wątku tego dotykają dokumenty nr 66, 117).

Ministerstwo urządzało okresowe spotkania z członkami sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych oraz prasy. Zasady spotkań z posłami ustalono 10 stycznia na wspólnym posiedzeniu ministra spraw zagranicznych i członków Komisji[8]. Do maja odbyło się 11 konferencji prasowych dla przedstawicieli prasy krajowej. Informowano o bieżących sprawach polskiej polityki zagranicznej, a także o rokowaniach finansowo-handlowych z różnymi państwami[9].

W roku 1957 PRL nawiązała stosunki dyplomatyczne z trzema państwami: Japonią (18 lutego), Sri Lanką (18 kwietnia) oraz Jemenem Północnym (21 grudnia)[10]. Została przyjęta w poczet członków następujących organizacji międzynarodowych: Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (International Atomic Energy Agency – IAEA) oraz Międzynarodowej Organizacji Metrologii Prawnej (International Organisation of Legal Metrology – OIML)[11]. Wznowione zostało członkostwo w Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organisation – FAO).

Wykaz ważniejszych umów dwustronnych zawartych przez PRL w 1957 r. zawiera aneks nr 2.

PODSTAWA ŹRÓDŁOWA I KRYTERIA DOBORU

Polskie dokumenty dyplomatyczne dotyczą różnych aspektów polityki zagranicznej. Powstały przede wszystkim w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, które przez sieć swych placówek dostarczało informacji o sytuacji na świecie. Akta te przechowywane są w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej AMSZ). Część dokumentów pochodzi z archiwum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej – dziś w Archiwum Akt Nowych (dalej AAN). Ogromna większość publikowanych dokumentów była opatrzona klauzulą „tajne” lub „ściśle tajne”.

Stan zachowania akt w AMSZ jest w zasadzie dobry. Podstawą kwerendy były materiały zgromadzone w Gabinecie Ministra, departamentach terytorialnych i w zespole depesz. Najbogatsza okazała się dokumentacja stosunków Polski z krajami wschodniej i zachodniej Europy. Nieliczne dokumenty dotyczą Ameryki Południowej i Afryki, zwłaszcza Środkowej i Południowej. Depesz (szyfrogramów), wysyłanych do i z centrali, zachowało się wprawdzie sporo, ale nie wszystkie placówki reprezentowane są dostatecznie. Pisane często w pośpiechu, pod presją wydarzeń, szyfrogramy wyróżniają się zwięzłością i są nieocenionym źródłem do poznania pracy resortu, kulis rozmów i atmosfery, w jakiej się toczyły.

W AAN znajdują się materiały Biura Politycznego i Sekretariatu KC PZPR, Kancelarii Sekretariatu, sekretariatu I sekretarza, Wydziału Zagranicznego/Komisji Zagranicznej oraz – w zespole Urzędu Rady Ministrów – Prezydium Rządu. Po porównaniu z materiałami MSZ wybrano stąd jedynie te dokumenty, które wnosiły nowe treści, pokazywały stosunek najwyższych gremiów partyjnych i państwowych do spraw polityki zagranicznej. Znaczenie tych źródeł wynika ze szczególnej roli decyzyjnej, jaką odgrywały wtedy różne organa PZPR. Warto wspomnieć, iż po objęciu resortu spraw zagranicznych przez Adama Rapackiego i w związku z wydarzeniami w 1956 r. ograniczono wszechwładzę Wydziału Zagranicznego KC (przemianowanego w marcu 1957 r. na Komisję Zagraniczną)[12]. Dzięki dokumentom partyjnym można lepiej poznać losy niektórych spraw przygotowanych w MSZ dla podejmujących decyzje czynników politycznych. Akta te zawierają zapisy rozmów ze spotkań partyjno-rządowych na najwyższym szczeblu, dyskusji z władzami „bratnich” partii, także z Zachodu, informacje o formach „braterskiego” wsparcia (dok. nr 90, 185).

Dokumenty ułożone są chronologicznie. W ich doborze nie tylko kierowano się wagą problemów dla polskiej polityki zagranicznej, lecz także – sięgając po tematy może mniej istotne i odległe geograficznie – starano się pokazać jej złożoność i różnorodność. Takie postępowanie wydaje się uzasadnione, chociaż dokumentów dotyczących ZSRR, NRD czy innych krajów Europy Wschodniej jest nieporównywalnie więcej.

Innym kryterium doboru było wskazanie na margines swobody, jakim w tym czasie cieszyła się PRL. Dużo miejsca poświęcono negocjacjom z USA i Wielką Brytanią w sprawach gospodarczych, kilka dokumentów ilustruje szeroko rozumianą problematykę polonijną.

Oprócz względów rzeczowych, przy wyborze materiału miały znaczenie także względy formalne. Dokumenty miały różną objętość: od jednej do kilkudziesięciu stron. Z tych najdłuższych (jak ciekawe sprawozdania okresowe ambasad w Paryżu i Moskwie, dok. nr 172 i 178) przytoczono obszerne fragmenty, najwięcej wnoszące do tematu. Wyjątkowo (zapis majowych rozmów polsko-radzieckich, dok. nr 124) zdecydowano się na publikację w całości.

Wydawnictwo zamieszcza materiały archiwalne, które w zasadzie nie były wcześniej publikowane. Dla kilku dokumentów uczyniono wyjątek, gdyż są bądź trudno dostępne, bądź niezbędne do zrozumienia sąsiadujących tekstów. Zostały opatrzone odpowiednią adnotacją. Zrezygnowano z przedruku dokumentów oficjalnych, jak umowy, komunikaty, deklaracje, czy oświadczenia, które można znaleźć m. in. w ówczesnej prasie.

OPRACOWANIE DOKUMENTÓW

Dokumenty publikowane są zasadniczo w całości. Skróty zaznaczono nawiasem kwadratowym.

Prawie wszystkie dokumenty w tomie to maszynopisy. Nieliczne rękopisy mają odpowiednie metryczki. Nie odnotowano, czy chodzi o kopię, drugi lub kolejny egzemplarz. Opuszczono też rozdzielniki, z reguły obszerną listę nazwisk (od kilku do kilkudziesięciu). Natomiast w przypisach podano informację o ewentualnym przesłaniu pisma poza centralę. W „główce” dokumentu zwykle określono jego wystawcę.

Niektóre publikowane teksty to projekty. Oznacza to, że nie znaleziono dokumentu, który został zaakceptowany i puszczony w obieg. Być może w toku późniejszej kwerendy dokument taki zostanie odnaleziony.

Najczęściej rezygnowano z publikowania pism przewodnich. Jeśli się zachowały, a ich treść była istotna, wprowadzono je do przypisu.

Przypisy rzeczowe ograniczone zostały do podstawowych informacji. Zrezygnowano z przytaczania literatury przedmiotu. Jeżeli nie podano innej daty, w przypisach mowa jest o wydarzeniach z 1957 r. By ułatwić czytelnikowi korzystanie z wydawnictwa, postanowiono – wzorem wcześniejszych tomów – zamieścić rozbudowany indeks rzeczowy oraz indeks osobowy. Wykaz skrótów zastępuje ich tradycyjne rozwinięcie w nawiasach kwadratowych.

PRZYPISY LITEROWE

Cechy charakterystyczne dokumentu – podkreślenia czy uwagi na marginesie – zaznaczono za pomocą przypisów literowych:

a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania


Autorstwo znacznej części poprawek i podkreśleń jest trudne do ustalenia.

Jedynie w przypadku szczególnie niezręcznych sformułowań lub opuszczenia wyrazu uniemożliwiającego zrozumienie tekstu wprowadzano przypis literowy a…a.

Zachowano oryginalne przypisy w dokumentach oznaczone literą x.

KOREKTA JĘZYKOWA

Ingerencje korektorskie w oryginalny tekst ograniczały się do wstawienia znaków diakrytycznych i poprawienia (bez zaznaczenia) oczywistych błędów czy usterek literowych, ortograficznych i interpunkcyjnych – zgodnie z zasadami pisowni obowiązującymi w 1957 r., zawartymi w dostępnych słownikach (zatem jeszcze niedostosowanych do uchwał Komitetu Językoznawstwa PAN z 1956 r.). Zachowano nieprawidłowo użyte wielkie litery, których nadmiar był i jest cechą dokumentów urzędowych. Nie zmieniono spolonizowanej formy obcych nazwisk (np. Sziroki zamiast Široký), robiąc odpowiednie odsyłacze w indeksie osobowym. Również nazwiska chińskie, mające dziś inny zapis, pojawiają się w indeksie w dwóch wersjach.

PODZIĘKOWANIA

Niniejszy tom nie powstałby bez życzliwości i cierpliwości wielu osób. Przede wszystkim chcemy podziękować redaktorowi naczelnemu serii, prof. Włodzimierzowi Borodziejowi za wszelkie uwagi krytyczne. Dziękujemy panu Mikołajowi Morzyckiemu–Markowskiemu za pomoc, jakiej udzielił nam w trakcie kwerendy archiwalnej w AMSZ, oraz panu Krzysztofowi Smolanie, który pomógł nam w kwerendzie w AAN. Podziękować pragniemy także dyrektor AAN, pani Jolancie Louchin, dyrektorowi AMSZ, panu Adamowi Halamskiemu i wicedyrektor, pani Małgorzacie Mroczkowskiej. Dziękujemy recenzentom tomu, prof. prof. Andrzejowi Paczkowskiemu i Ryszardowi Stemplowskiemu. Uwagi i sugestie członków Komitetu Redakcyjnego staraliśmy się w miarę możliwości uwzględnić. W przygotowaniu maszynopisu pomagali nam Elżbieta Kołowrocka, Kalina Mróz-Jabłecka oraz Dariusz Wojtaszyn, którym także chcemy serdecznie podziękować. W kwestiach szczegółowych nieocenioną pomocą służył nam prof. Mieczysław Tomala. Osobne podziękowania należą się prof. Janowi Rowińskiemu, prof. Szymonowi Rudnickiemu, Tytusowi Jaskułowskiemu i Ernestowi Wyciszkiewiczowi za pomoc w trakcie opracowywania dokumentów.

Krzysztof Ruchniewicz, Tadeusz Szumowski

_________________ 

[1] Ze względu na powszechne używanie w publikowanych dokumentach terminu „repatriacja” zdecydowano o posłużeniu się nim również w główkach i przypisach – mimo zastrzeżeń co do jego adekwatności do opisu migracji ludności polskiej i żydowskiej z ZSRR.

[2] Zob. Krzysztof Szczepanik, Dyplomacja Polski 1918–2000. Struktury organizacyjne, „Askon”, Warszawa 2000, s. 131. Pomocne w opracowaniu tematu były też informatory ministerstwa: Stosunki dyplomatyczne Polski, t. 1–5, Warszawa 1979–1986, oraz O stosunkach Polska – Związek Radziecki 1944–1991, Warszawa 1994.

[3] W innych latach dyrektor generalny MSZ (z reguły jeden) zajmował się koordynacją zaplecza organizacyjnego resortu.

[4] Informator Ministerstwa Spraw Zagranicznych, maj 1957, nr 1, AMSZ, z. 23, w. 1, t. 2.

[5] Ibidem.

[6] Ibidem.

[7] Ibidem.

[8] Ibidem. Minister Rapacki zobowiązał się do comiesięcznych spotkań informacyjnych. Posłowie mieli otrzymywać „Informator MSZ” oraz materiały Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych na temat polityki zagranicznej.

[9] Ibidem.

[10] Zob. Robert Kupiecki, Krzysztof Szczepanik, Polityka zagraniczna Polski 1918–1994, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 1995, s. 291.

[11] Ibidem, s. 271, 273.

[12] Szerzej o tym Włodzimierz Borodziej, Wydział Zagraniczny KC PZPR, w: Andrzej Paczkowski (red.), Centrum władzy w Polsce 1948–1970, ISP PAN, Warszawa 2003, s. 71 i n.


Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij