Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1958

redaktorzy tomu: Dariusz Jarosz, Maria Pasztor

Warszawa 2011

ISBN 978-83-62453-21-4

liczba stron: XLVI + 887 


Tom PDD 1958 jest siedemnastym tomem opublikowanym w ramach serii Polskie Dokumenty Dyplomatyczne.
Publikacja powstała w oparciu o materiały wytworzone przez MSZ zgromadzone w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz w oparciu o dokumenty partyjne (wytworzone przez Biuro Polityczne, Sekretariat KC, Kancelarię Sekretariatu czy Komisję Zagraniczną KC) przechowywane w Archiwum Akt Nowych.
Zdecydowana większość spośród 291 dokumentów umieszczonych w tomie to materiały tajne – dotychczas niepublikowane.
Najważniejszym elementem polskiej polityki zagranicznej w 1958 r. były działania związane z propagowaniem inicjatywy utworzenia strefy bezatomowej (tzw. plan Rapackiego). Zgłoszenie inicjatywy, jej późniejsze modyfikacje oraz niezaprzeczalne zainteresowanie wywołane planem sprawiły, ze kwestia ta stała się dominującą sprawą dla polskiej dyplomacji – zarówno na płaszczyźnie multilateralnej jak i w stosunkach dwustronnych.
W relacjach z krajami socjalistycznymi uwagę zwracają wizyty składane w krajach socjalistycznych przez Władysława Gomułkę (Bułgaria, Węgry, Rumunia i ZSRR). Sprawą wpływającą na całość relacji wewnątrzobozowych było natomiast pogorszenie stosunków z Jugosławią oraz wykonanie wyroku na Imre Nagyu.
W kontaktach z krajami zachodnimi za najważniejsze uznać należy starania strony polskiej o potwierdzenie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej oraz sondaże dotyczące możliwości unormowania stosunków z RFN.

Tom został wyposażony w indeks osobowy oraz rozbudowany indeks rzeczowy. Ponadto w tomie zamieszczono aneksy zawierające wykaz ważniejszych umów dwustronnych zawartych przez PRL w roku 1958 oraz schemat obrazujący strukturę MSZ.


WSTĘP

Problemem, który przede wszystkim absorbował dyplomację PRL w 1958 r., był polski plan utworzenia strefy bezatomowej w Europie Środkowej (plan Rapackiego). Jego kolejne wersje były przedmiotem narad, konsultacji i rozmów, prowadzonych zarówno przez szefa MSZ, jak i przedstawicieli dyplomatycznych Polski na całym świecie (również z przedstawicielami niektórych państw bloku wschodniego wysuwających podobne inicjatywy – w części konkurujące z polską).

Rok 1958 przyniósł także nasilenie kontaktów z państwami Zachodu. Dyplomacja PRL podjęła intensywne zabiegi, aby skłonić władze tworzącej się V Republiki Francuskiej do oficjalnego uznania granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Rozmowy w tej sprawie, toczone z gen. Charles’em de Gaulle’em, co prawda nie przyniosły spodziewanego efektu, ale świadczyły o pewnym, oczywiście ograniczonym, poszerzeniu pola manewru Warszawy w relacjach międzynarodowych.

Strona polska (dyplomaci, publicyści) sondowała również nastawienie sfer politycznych RFN do idei normalizacji relacji, w tym nawiązania stosunków dyplomatycznych i uznania granicy zachodniej, co nie przyniosło jednak efektów. Zaniepokojenie budziły próby wyposażenia Bundeswehry w rakiety atomowe.

W relacjach z USA największe znaczenie miały negocjacje w sprawie pomocy kredytowej i utworzenia konsulatów w Poznaniu i Chicago. Kontynuowano zabiegi zmierzające do zwrotu skarbów wawelskich znajdujących się w Kanadzie.

Dla władz PRL problemem wymagającym uregulowania, również z politycznego punktu widzenia, był napływ pomocy charytatywnej, pochodzącej głównie od zachodnich (w tym amerykańskich) organizacji, w znacznej części agend różnych kościołów.

Poszukiwanie nowej formuły w relacjach ze światem kapitalistycznym znalazło także wyraz w negocjacjach w sprawie przystąpienia Polski do GATT.

Prezentowane dokumenty świadczą o podejmowanych przez polski MSZ próbach ocieplenia stosunków z Polonią, głównie poprzez wzmożoną aktywność polskich placówek dyplomatycznych na Zachodzie, wspieranych przez Towarzystwo Łączności z Wychodźstwem „Polonia”. Spektakularnym sukcesem tej polityki był powrót do kraju Melchiora Wańkowicza.

Źródłem napięć w stosunkach wewnątrz bloku wschodniego była rosnąca niezależność polityczna Jugosławii. W związku z tym nie doszła do skutku planowana na 1958 r. wizyta Josipa Broza-Tito w Polsce.

W relacjach z ZSRR najważniejsza była kwestia zakończenia repatriacji[1] Polaków (formalnie nastąpiło to w 1959 r.). Przewijają się również problemy związane z wojskowymi przewozami tranzytowymi oraz ze stacjonowaniem w Polsce wojsk radzieckich, w tym sprawa odszkodowań za szkody wyrządzone obywatelom polskim. Okazją do wymiany zdań na temat stosunków dwustronnych i polityki międzynarodowej była listopadowa wizyta w Moskwie delegacji partyjno-państwowej na czele z Władysławem Gomułką.

W roku 1958 odbyły się również ważne wizyty polskich delegacji partyjnych i państwowych – na Węgrzech, w Rumunii i w Bułgarii, a także wizyta delegacji NRD w Polsce. Spotkania te w dużej mierze były poświęcone wyjaśnieniu stanowisk w kwestiach polityki wewnętrznej i zagranicznej w warunkach destalinizacji.

Na Bliskim Wschodzie PRL nasiliła kontakty z Izraelem. Rozmowy dotyczyły emigracji do Izraela oraz rewindykacji mienia żydowskiego pozostawionego w Polsce.

Polityka wobec państw arabskich, Azji i Ameryki Południowej była w tym czasie raczej w fazie wypracowywania koncepcji niż realnych działań. Pewna aktywność polityczna w przypadku Afryki była motywowana również czynnikami gospodarczymi.

Dyplomacja PRL uczestniczyła w 1958 r. w dwóch dużych konferencjach międzynarodowych: konferencji ekspertów w Genewie dla zbadania możliwości wykrywania ewentualnych pogwałceń układu o wstrzymaniu doświadczeń atomowych (1 lipca – 21 sierpnia) i konferencji w sprawie sposobów zapobiegania niespodziewanej napaści (10 listopada – 18 grudnia). Były to rozmowy przygotowujące spotkanie na najwyższym szczeblu – konferencję Wschód–Zachód.

STRUKTURA MSZ, ZMIANY W STOSUNKACH BILATERALNYCH

Na czele MSZ w 1958 r. stał Adam Rapacki. Stanowiska podsekretarzy stanu piastowali Marian Naszkowski i Józef Winiewicz. Wśród ich podwładnych szczególnie ważne role odgrywali dyrektorzy generalni: Maria Wierna i Przemysław Ogrodziński. Sekretarzem Komisji do spraw Zagranicznych KC PZPR był (od 28 marca 1957 r.) Józef Czesak[2]. W ramach MSZ działało pięć departamentów terytorialnych. Departament I składał się z wydziałów: radzieckiego, naddunajskiego (Jugosławia, Bułgaria, Rumunia, Albania, Węgry, Grecja) i czechosłowackiego. Departament II podzielony był na wydziały: romański (Francja, Hiszpania, Portugalia, Włochy), państw Beneluksu i Szwajcarii oraz skandynawski (Dania, Finlandia, Norwegia, Islandia, Szwecja). Departament III tworzyły wydziały: brytyjski, Ameryki Północnej oraz Ameryki Łacińskiej, a IV – niemiecki I i II (RFN i NRD) oraz Samodzielny Referat ds. Austrii. W strukturze organizacyjnej Departamentu V znalazły się wydziały: I (Chiny, KRLD, Indochiny i Mongolia), II (Afganistan, Egipt, Arabia Saudyjska, Etiopia, Iran, Irak, Izrael, Jordania, Liban, Libia, Jemen Północny, Syria i Turcja) oraz Samodzielny Referat (Birma, Bhutan, Cejlon, Filipiny, Indie, Indonezja, Japonia, Malaje, Nepal, Pakistan, Syjam)[3].

Ponadto w skład MSZ wchodziły departamenty problemowe: Departament Międzynarodowych Organizacji Politycznych i Gospodarczych, Departament Prasy i Informacji, Departament Prawno-Traktatowy, Departament Kadr, Departament Administracyjny, Protokół Dyplomatyczny oraz Departament Konsularny (utworzony 1 kwietnia 1958 r. w miejsce Biura Konsularnego). Ważną rolę odgrywał Gabinet Ministra. Przedstawiciele MSZ weszli również w skład międzyresortowej stałej Komisji do spraw Bałtyckich i Skandynawskich.

W roku 1958 centrala MSZ poszukiwała oszczędności w funkcjonowaniu placówek dyplomatycznych. Szef resortu wydał m.in. zarządzenie w sprawie wypadków naruszania dyscypliny finansowej przez wydawanie zleceń angażujących fundusze MSZ tak w centrali, jak i na placówkach zagranicznych[4].

Zgodnie z zarządzeniem z 19 sierpnia 1958 r. Departament Kadr wydawał o obecnych i byłych pracownikach Ministerstwa jedynie opinie oficjalne, z którymi mogli się oni zapoznać, których treść mogli zakwestionować i odwołać się do ministra o sprostowanie. Jednocześnie informowano w dokumencie, że zgodnie z zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 13 października 1956 r. zlikwidowano praktykę poufnego oceniania pracowników. „Niesłuszne lub niesprawiedliwe niekiedy opinie, w wyniku reklamacji ze strony poszczególnych pracowników, z akt personalnych zostały usunięte”[5].

Wykonując inne zarządzenie premiera, z 11 czerwca 1958 r., szef resortu powołał wewnętrzną komisję, której zadaniem było poddanie analizie ustawodawstwa administracyjnego w dziedzinie należącej do kompetencji Ministerstwa Spraw Zagranicznych i przystąpienie „do opracowania, w razie potrzeby, projektów aktów zmierzających do uporządkowania tego ustawodawstwa”[6].

Według stanu z 31 sierpnia 1958 r. ministerstwu podlegało 39 placówek dyplomatycznych. Dodatkowo polscy przedstawiciele dyplomatyczni akredytowani byli w 11 krajach (Urugwaj, Ekwador, Haiti, Honduras, Nikaragua, Costa Rica, Jemen, Cejlon, Luksemburg, Etiopia, Kambodża), nie rezydując jednakże na stałe w stolicach tych państw.

W skład polskiej służby zagranicznej wchodziło ponadto 27 przedstawicielstw konsularnych w 16 państwach. Działały także przedstawicielstwa akredytowane przy Organizacji Narodów Zjednoczonych (w Genewie i w Nowym Jorku), przedstawicielstwa przy MKNiK w Indochinach oraz misje wojskowe w Berlinie Zachodnim i Kaesongu[7].

W 1958 r. PRL nawiązała stosunki dyplomatyczne z Irakiem (15 sierpnia).

PODSTAWA ŹRÓDŁOWA I KRYTERIA DOBORU

Prezentowane dokumenty pochodzą ze zbiorów Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej: AMSZ) i Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN). Dominują materiały źródłowe przechowywane w AMSZ. Są to przede wszystkim szyfrogramy znajdujące się w Zespole Depesz, dotyczące kwestii szczegółowych, streszczające przeprowadzone rozmowy i zawierające nierzadko instrukcje dla szefów przedstawicielstw. Ich stan zachowania trudno precyzyjnie ocenić, wiadomo jednak, że dalece odbiega od ideału. Szczęśliwie zachowało się wiele ciekawych dokumentów wytworzonych w departamentach terytorialnych i problemowych.

Kwerenda w AAN przyniosła pozytywne wyniki niemal wyłącznie w zespole KC PZPR; jeden publikowany dokument pochodzi z zespołu Ministerstwa Finansów.

Tom prezentuje działalność dyplomacji PRL we wszystkich regionach świata. Jednocześnie autorzy wyboru starali się, aby waga i proporcje dokumentów publikowanych odpowiadały roli kontaktów z poszczególnymi państwami. Dlatego więcej dokumentów dotyczy relacji z mocarstwami czy krajami bloku wschodniego niż np. z Iranem czy Turcją.

Zgodnie z zasadami przyjętymi w ramach serii zrezygnowano z publikacji umów, traktatów, konwencji, deklaracji, oświadczeń czy oficjalnych komunikatów. Wykaz ważniejszych umów dwustronnych zawartych przez PRL w 1958 r. o zawiera aneks nr III.

Zasadą wyboru było również skoncentrowanie się na dokumentach dotyczących polityki zagranicznej PRL, co oznaczało zredukowanie do niezbędnego minimum archiwaliów związanych ze sprawami gospodarczymi, państwami trzecimi lub kwestiami wewnętrznymi.

OPRACOWANIE DOKUMENTÓW

Dokumenty ułożono chronologicznie. Zdecydowana większość z nich jest publikowana w całości. Ewentualne opuszczenia (wedle kryteriów wskazanych wyżej) zaznaczono w główce, oznaczono nawiasami kwadratowymi, a w przypisie odnotowano, czego dotyczyła pominięta część.

Każdy z dokumentów poprzedzony jest numerem porządkowym oraz główką zawierającą datę dzienną sporządzenia dokumentu, autora, odbiorcę i krótką informację, czego dokument dotyczy. W przypadkach, w których ustalenie daty dziennej było niemożliwe, podano (w nawiasie kwadratowym) datę przybliżoną. Ponieważ wszystkie dokumenty pochodzą z 1958 r., zrezygnowano z podawania dat rocznych. W przypadku szyfrogramów kierowanych do MSZ zrezygnowano z każdorazowego zaznaczania odbiorcy (odbiorców), centrala była bowiem z zasady adresatem szyfrogramów wysyłanych z placówek. Jeśli szyfrogram kierowany był wyłącznie do adresata spoza MSZ, informacja o tym znajduje się w główce.

Zrezygnowano z zaznaczania, czy dokument, który jest podstawą publikacji, to kopia, odpis, czy oryginał. Zrezygnowano z przytaczania adnotacji „za zgodność”, a także z zamieszczania rozdzielników wewnętrznych (czasami dokument przesyłano kilkudziesięciu osobom). Informację o ewentualnym przesłaniu dokumentu poza centralę podano w przypisie.

Jeśli w trakcie kwerendy udało się odnaleźć jedynie projekt danego dokumentu, zostało to zaznaczone w główce.

Pod każdym dokumentem umieszczono sygnaturę archiwalną. Zachowano informację o klauzuli tajności, którą oznaczono większość publikowanych dokumentów.

Przypisy merytoryczne ograniczono do niezbędnego minimum.

Materiały opublikowano według obowiązujących ówcześnie zasad ortograficznych – w szczególnych przypadkach poprawiono (bez zaznaczania) błędy literowe i ortograficzne oraz interpunkcję. Zachowane zostały natomiast nieprawidłowo użyte wielkie litery, gdyż sposób ich stosowania jest związany z kontekstem historycznym okresu, z którego pochodzą. Nie zmieniano używanej powszechnie spolonizowanej pisowni nazwisk obcych, prawidłowy zapis (z odesłaniami) zamieszczono w indeksie osobowym.

Zdecydowana większość materiałów umieszczonych w tomie to inedita. Dokumenty 30, 171[8] zostały wydane przez Szymona Rudnickiego i Marcosa Silbera. W 1995 r. Mieczysław Tomala opublikował stenogramy z rozmów przeprowadzonych w czasie wizyty delegacji partyjno-rządowej NRD z 9 i 13 grudnia 1958 r. (dok. nr 283)[9]. Fragmenty tego dokumentu zostały umieszczone także w tomie źródeł wydanym w 2005 r. Dokument nr 266 opublikowano w wydawnictwie zawierającym materiały Biura Politycznego KC PZPR[10]. Fragmenty dokumentów 208 i 266 oraz dokumenty nr 227 i 244 dotyczące repatriacji Polaków z ZSRR znalazły się w zbiorze opracowanym przez Bożenę Kącką i Stanisława Stępkę[11]. Memorandum rządu PRL w sprawie utworzenia strefy bezatomowej w Europie Środkowej z 14 lutego 1958 r., stanowiące załącznik do dokumentu nr 62, było publikowane wielokrotnie[12]. Wanda Jarząbek opublikowała również dokument 157, dotyczący wizyty Stanisława Stommy w RFN[13].

Oryginalnie istniejące w dokumentach przypisy oznaczono: x, xx itd. i umieszczono je między przypisami odredakcyjnymi (oznaczonymi cyframi). Cechy charakterystyczne dokumentu – podkreślenia, uwagi na marginesie – zaznaczono za pomocą przypisów literowych:

a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania


PODZIĘKOWANIA

Dziękujemy przede wszystkim pracownikom Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Archiwum Akt Nowych, którzy cierpliwie wspierali nasze rozległe kwerendy.

Wyrazy wdzięczności kierujemy również do recenzentów naszego tomu – prof. Andrzeja Paczkowskiego i prof. Jacka Tebinki. Doceniamy również owocny kontakt z Piotrem Długołęckim, który włożył wiele wysiłku, aby doprowadzić nasze badania do szczęśliwego finału.

Dariusz Jarosz, Maria Pasztor

 

__________________

[1] Z racji powszechnego używania w publikowanych dokumentach terminu „repatriacja” zdecydowano o posłużeniu się nim również w główkach i przypisach (pomimo zastrzeżeń co do jego adekwatności do opisu migracji ludności polskiej i żydowskiej z ZSRR).

[2] W. Janowski, A. Kochański, pod red. K. Persaka, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, ISP PAN, Warszawa 2000, s. 108. Zdaniem Włodzimierza Borodzieja rola Komisji w porównaniu z Wydziałem Zagranicznym KC PZPR z okresu sprzed października 1956 r. była dużo słabsza; zob. W. Borodziej, Wydział Zagraniczny KC PZPR, [w:] A. Paczkowski (red.), Centrum władzy w Polsce 1948–1970, ISP PAN, Warszawa 2003, s. 71–72.

[3] Zob. aneks nr II; zob. też K. Szczepanik, Dyplomacja Polski 1918–2000. Struktury organizacyjne, „Askon”, Warszawa 2000, s. 131; idem, Wybrane zagadnienia z zakresu ewolucji struktur organizacyjnych polskiej służby dyplomatyczno-konsularnej w latach 1944–1989, [w:] W. Materski, W. Michowicz (red.), Historia dyplomacji polskiej. Tom VI, 1944/1945–1989, PISM, Warszawa 2010, s. 9–55.

[4] Zob. aneks nr I.

[5] Zob. aneks nr I.

[6] Zob. aneks nr I.

[7] Zob. aneks nr I.

[8] S. Rudnicki, M. Silber (wybór i oprac.), Stosunki polsko-izraelskie (1945–1967). Wybór dokumentów, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Archiwum Państwowe Izraela, Warszawa 2009.

[9] M. Tomala, Stenogram ze spotkania delegacji polskiej z delegacją NRD w Komitecie Centralnym, Warszawa, 9 grudnia 1958 oraz Stenogram ze spotkania delegacji polskiej z delegacją NRD w Komitecie Centralnym, Warszawa, 13 grudnia 1958, „Zeszyty Niemcoznawcze” 1995, nr 1, s. 57–102.

[10] Tajne dokumenty Biura Politycznego PRL–ZSRR 1956–1970, „Aneks”, Londyn 1998.

[11] B. Kącka, S. Stępka (red.), Repatriacja ludności polskiej z ZSRR 1955–1959. Wybór dokumentów, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 1994.

[12] Zob. m.in.: Plan Rapackiego. Dokumenty i materiały, Książka i Wiedza, Warszawa 1959.

[13] W. Jarząbek, Wizyta posła Stanisława Stommy w RFN w 1958 roku, „Rocznik Polsko-Niemiecki” 2009, nr 17, s. 135–151.


Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij