Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1959

redaktor tomu: Piotr Długołęcki

Warszawa 2011

ISBN 978-83-62453-06-1

liczba stron: LXVI + 928


Tom PDD 1959 jest piętnastym tomem opublikowanym w ramach serii Polskie Dokumenty Dyplomatyczne.

Podstawę źródłową publikacji stanowią dokumenty wytworzone przez MSZ (zarówno przez centralę jak i przez placówki) przechowywane w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz materiały partyjne (wytworzone przez Biuro Polityczne, Sekretariat KC, Kancelarię Sekretariatu czy Komisję Zagraniczną KC) przechowywane w Archiwum Akt Nowych.

Zdecydowana większość dokumentów to materiały tajne dotychczas niepublikowane (tylko 9 spośród 460 dokumentów zamieszczonych w tomie jest znanych z wcześniejszych edycji źródłowych).

Najwięcej dokumentów umieszczonych w tomie dotyczy działań Polski w płaszczyźnie wielostronnej. Pierwsza połowa roku została zdominowana przez (nieudane) starania o udział polskiej delegacji w obradach genewskiej konferencji ministrów spraw zagranicznych. Sukcesem natomiast zakończyły się działania na rzecz uzyskania poparcia dla kandydatury PRL w wyborach do Rady Społeczno-Gospodarczej i Rady Bezpieczeństwa ONZ. Prowadzone były także prace propagujące inicjatywę w sprawie utworzenia strefy bezatomowej (tzw. plan Rapackiego)

W relacjach dwustronnych zwracają uwagę działania na rzecz uznania polskiej granicy zachodniej, a za najważniejsze wydarzenie w tej sprawie uznać należy oświadczenie de Gaulle’a z 25 marca. Natomiast do najważniejszych wizyt, które odbyły się w 1959 r. zaliczyć należy wizyty I sekretarza KC KPZR Nikity Chruszowa i wiceprezydenta USA Richarda Nixona w Polsce.

Poza indeksem osobowym i rozbudowanym indeksem rzeczowym w tomie umieszczono także aneksy zawierające informacje o strukturze MSZ oraz wykaz ważniejszych umów dwustronnych zawartych przez PRL i wykaz umów wielostronnych ratyfikowanych przez PRL w roku 1959.


WSTĘP

W pierwszej połowie 1959 r. działania dyplomacji PRL koncentrowały się (bez powodzenia) na staraniach o udział polskiej delegacji w obradach genewskiej konferencji ministrów spraw zagranicznych. Druga połowa roku to szeroko zakrojona akcja na rzecz uzyskania poparcia dla kandydatury PRL w wyborach do Rady Społeczno-Gospodarczej i Rady Bezpieczeństwa ONZ.

Z powodu zgłoszenia przez wiele państw licznych, rozmaitych inicjatyw rozbrojeniowych stracił na znaczeniu przedstawiony w październiku 1957 r. polski plan utworzenia strefy bezatomowej w Europie Środkowej (tzw. plan Rapackiego).

W relacjach z krajami zachodnimi dominowały zabiegi o uznanie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej oraz prace zmierzające do zawarcia traktatu pokojowego z RFN. Zwracają uwagę rokowania gospodarcze z USA w związku z podpisaniem umowy kredytowej i umowy o odszkodowania za znacjonalizowane mienie obywateli amerykańskich.

Rok 1959 przyniósł zakończenie procesu repatriacji[1] ludności polskiej z ZSRR, duże znaczenie miała także wizyta Chruszczowa w Polsce. Dostrzegalna jest jeszcze nieufność krajów socjalistycznych wobec Polski spowodowana wydarzeniami 1956 r. – przyczyna szczególnego zainteresowania III zjazdem PZPR. Warto odnotować pogorszenie relacji z Jugosławią.

W 1959 r. nastąpiło pewne ożywienie polityki wobec krajów Azji, Afryki i Ameryki Południowej. Przewodniczący Rady Państwa złożył wizyty w kilku krajach azjatyckich, do Azji i Afryki udały się polskie misje gospodarcze, w Indochinach działała polska delegacja w MKNiK. Z wieloma krajami nawiązano stosunki dyplomatyczne, utworzono nowe placówki dyplomatyczne bądź podniesiono rangę już istniejących przedstawicielstw. Wiele uwagi strona polska poświęciła wydarzeniom na Kubie – objęcie władzy przez Fidela Castro doprowadziło do polepszenia relacji dwustronnych.

STRUKTURA MSZ, ZMIANY W STOSUNKACH BILATERALNYCH

Pracami MSZ w 1959 r. kierował minister Adam Rapacki, zajmujący to stanowisko od 1956 r., zaś funkcje wiceministrów pełnili Marian Naszkowski i Józef Winiewicz. Do ścisłego kierownictwa MSZ należeli także dyrektorzy generalni Przemysław Ogrodziński i Maria Wierna. Poza ogólnym nadzorem sprawowanym przez Biuro Polityczne polityką zagraniczną z ramienia PZPR zajmował się kierownik Komisji Zagranicznej KC – Józef Czesak[2].

W 1959 r. w ramach MSZ funkcjonowało pięć departamentów terytorialnych. Departament I podzielony był na trzy wydziały: radziecki, naddunajski (Jugosławia, Bułgaria, Rumunia, Albania, Węgry, Grecja) i czechosłowacki. Departament II również składał się z trzech wydziałów – romańskiego (Francja, Hiszpania, Portugalia, Włochy), państw Beneluksu i Szwajcarii oraz skandynawskiego (Dania, Finlandia, Norwegia, Islandia, Szwecja). W skład Departamentu III wchodziły wydziały: brytyjski, Ameryki Północnej oraz Ameryki Łacińskiej. W Departamencie IV znajdowały się wydziały: niemiecki I i II (NRD i RFN) oraz Samodzielny Referat ds. Austrii. Ostatni z departamentów terytorialnych – Departament V składał się z Wydziału I (Chiny, KRLD, Indochiny i Mongolia), Wydziału II (Afganistan, Egipt, Arabia Saudyjska, Etiopia, Iran, Irak, Izrael, Jordania, Liban, Libia, Jemen Północny, Syria i Turcja) oraz z Samodzielnego Referatu (Birma, Bhutan, Cejlon, Filipiny, Indie, Indonezja, Japonia, Malaje, Nepal, Pakistan, Syjam)[3].

Ponadto w skład MSZ wchodziły departamenty problemowe: Departament Międzynarodowych Organizacji Politycznych i Gospodarczych, Departament Prasy i Informacji, Departament Pawno-Traktatowy, Departament Kadr, Departament Administracyjny, Protokół Dyplomatyczny, Departament Konsularny (utworzony 1 kwietnia 1958 r. na bazie Biura Konsularnego) oraz utworzony zarządzeniem z 5 marca 1959 r. Departament Łączności (w miejsce zniesionych Wydziału Łączności i Wydziału Kancelarii Głównej)[4]; 5 grudnia 1959 r. powołany został Departament Współpracy Kulturalnej i Naukowej (w miejsce zlikwidowanego Wydziału Wymiany Kulturalnej w Departamencie Prasy i Informacji)[5]. Ważną rolę w pracach MSZ odgrywał także Gabinet Ministra.

W 1959 roku podjęto prace związane z kwestiami archiwizowania dokumentacji MSZ. Zarządzeniem z 20 stycznia zadecydowano o utworzeniu Archiwum MSZ i włączeniu go w strukturę Gabinetu Ministra[6]. Decyzja ta została dość szybko zmieniona i zarządzeniem ministra z 30 grudnia postanowiono, że Archiwum MSZ „staje się z dniem 1 stycznia 1960 r. samodzielną bezwydziałową jednostką organizacyjną równorzędną departamentowi”[7]. Struktura MSZ została przedstawiona w aneksie nr III.

Przedstawiciele MSZ brali udział także w pracach powołanej 20 stycznia przez premiera Komisji Międzyresortowej do spraw Traktatu Pokojowego z Niemcami. Obok urzędników MSZ w składzie komisji znaleźli się także przedstawiciele Ministerstwa Finansów, MON, MHZ, MPiOS oraz Ministerstwa Żeglugi i Gospodarki Wodnej[8].

Rok 1959 przyniósł pewne próby formalnego uporządkowania relacji MSZ z Ministerstwem Obrony Narodowej i Ministerstwem Handlu Zagranicznego. Weszła w życie (1 kwietnia) umowa między MON a MSZ regulująca kwestię attachatów wojskowych przy placówkach dyplomatycznych. Jak zapisano w umowie, miała ona „usankcjonować pozycję attachatów wojskowych od strony politycznej, protokólarnej i administracyjnej w stosunku do placówek dyplomatycznych PRL za granicą”. Relacje z MHZ miało natomiast uporządkować zarządzenie „w sprawie zasad współpracy resortów spraw zagranicznych i handlu zagranicznego” wydane 7 grudnia przez ministra spraw zagranicznych i ministra handlu zagranicznego[9]. Podjęto także decyzję o likwidacji w 1961 r. Szkoły Głównej Służby Zagranicznej (dok. nr 220).

Rok 1959 to kolejny rok trudności finansowych MSZ[10]. O próbach poczynienia pewnych oszczędności świadczy pismo okólne ministra z 16 grudnia, w którym m.in mobilizował on „wszystkich pracowników placówek do oszczędnego gospodarowania na powierzonych im odcinkach pracy” oraz informował, że „Dewizowy budżet przyznany Ministerstwu na 1960 rok został poważnie zmniejszony w porównaniu z budżetem z roku 1959”[11].

W 1959 r. ministerstwu spraw zagranicznych podlegało 50 placówek dyplomatycznych. Poza ambasadami, poselstwami i konsulatami działały także przedstawicielstwa przy ONZ i MKNiK w Indochinach oraz misje wojskowe w Berlinie Zachodnim i Kaesongu.

W 1959 r. PRL nawiązała stosunki dyplomatyczne z Gwineą (29 czerwca), Marokiem (7 lipca), Tunezją (15 listopada), Nepalem (24 listopada) i Ghaną (31 grudnia).

PODSTAWA ŹRÓDŁOWA I KRYTERIA DOBORU

Kwerendę przeprowadzono w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej AMSZ) i w Archiwum Akt Nowych (dalej AAN).

Zdecydowana większość materiałów umieszczonych w tomie to dokumenty przechowywane w AMSZ. Najistotniejsze znaczenie miała kwerenda w Zespole Depesz, w którym zgromadzone zostały szyfrogramy przesyłane między placówkami a centralą. Ważnym elementem Zespołu Depesz są szyfrogramy okólne (okólniki) wysyłane z centrali do wszystkich lub do części placówek. Wyjaśniają one polskie stanowisko w konkretnych sprawach, przekazywane są w nich instrukcje dla szefów przedstawicielstw.

Niestety wiele do życzenia pozostawia stan zachowania tego zbioru. Najważniejsze placówki wysyłały zwykle po kilkaset szyfrogramów w ciągu roku, z czego w Zespole Depesz w niektórych przypadkach zachowało się jedynie po kilkadziesiąt dokumentów. Na przykład placówka w Ankarze wysłała ok. 250 szyfrogramów – zachowało się nieco ponad 30. W przypadku ambasady w Londynie przetrwało ok. 50 szyfrogramów z ponad 700 wysłanych. Jeszcze gorzej sytuacja wygląda w odniesieniu do placówek w krajach socjalistycznych

– spośród wszystkich szyfrogramów wysyłanych w ciągu całego roku do ambasady w Sofii zachowało się jednie sześć dokumentów. (Treść części z wysłanych szyfrogramów dostępna jest na szczęście w dokumentacji departamentów terytorialnych jako tzw. wyciągi korespondencyjne).

W Zespole Depesz znajdują się także notatki z rozmów przeprowadzanych z ambasadorami akredytowanymi w Warszawie. Notatki te znalazły się w tym zbiorze z powodu przesyłania ich do polskich placówek (informacje o przesłaniu notatki do placówki zostały umieszczone w przypisach).

Relatywnie lepiej wygląda sytuacja w przypadku dokumentów wytworzonych przez departamenty terytorialne i problemowe.

W AAN kwerendą objęto zespół KC PZPR, w którym przechowywane są akta Biura Politycznego, Sekretariatu KC, Kancelarii Sekretariatu, Komisji Zagranicznej oraz Sekretariatu I sekretarza. Kwerendę przeprowadzono także w zespołach URM i MHZ – nie przyniosła ona jednak pozytywnych rezultatów.

Wśród dokumentów zgromadzonych w AAN nie zachowały się niestety notatki z wizyt w Polsce Nikity Chruszczowa i Todora Żiwkowa[12]. O wizycie I sekretarza KC KPZR w Polsce nie ma mowy w szyfrogramach ambasady w Moskwie. We wspomnianym już Zespole Depesz wśród szyfrówek wysyłanych z Moskwy brak dokumentów z okresu od 12 czerwca do 27 lipca (wizyta odbyła się 14–23 lipca). Informacje o wizycie zawarte są jedynie w raporcie rocznym ambasady w Moskwie (dok. nr 460).

Nie udało się także odnaleźć żadnych dokumentów dotyczących spotkania I sekretarza KC PZPR z Chruszczowem, które miało miejsce podczas urlopu spędzanego przez Gomułkę na Krymie[13].

Przy selekcji dokumentów do druku starano się udokumentować możliwie wszystkie kierunki działania dyplomacji PRL – co zrozumiałe, znacznie większa liczba dokumentów dotyczy relacji z USA czy z ZSRR niż np. z Tunezją czy Meksykiem.

W tomie zamieszczano dokumenty dotyczące spraw związanych z polityką zagraniczną PRL, pomijając materiały poświęcone sprawom wewnętrznym danego państwa lub jego kontaktów z krajami trzecimi.

Starano się rezygnować z dokumentów poruszających jedynie kwestie gospodarcze, ale często było to niemożliwe – stosunki Polski z niektórymi państwami ograniczały się praktycznie do kontaktów handlowych.

Podobnie jak w innych tego typu seriach zrezygnowano z zamieszczania treści umów, traktatów, konwencji, deklaracji, oświadczeń czy oficjalnych komunikatów. Wykaz ważniejszych umów dwustronnych zawartych przez PRL w 1959 r. oraz wykaz umów wielostronnych ratyfikowanych w 1959 r. przez Radę Państwa zawiera aneks nr II.

OPRACOWANIE DOKUMENTÓW

Dokumenty ułożono chronologicznie. Zdecydowana większość z nich jest publikowana w całości, jedynie w niewielkiej części zostały opuszczone fragmenty dotyczące zwykle kwestii wewnętrznych, polityki zagranicznej państw trzecich lub spraw gospodarczych. Dotyczy to głównie raportów rocznych (lub okresowych) sporządzanych przez placówki, których znaczne fragmenty nie dotyczą polityki zagranicznej. Opuszczenia zaznaczono w główce, oznaczono nawiasami kwadratowymi, a w przypisie odnotowano, czego dotyczyła pominięta część.

Każdy z dokumentów poprzedzony jest numerem porządkowym oraz „główką” zawierającą datę dzienną sporządzenia dokumentu, autora, odbiorcę i krótką informację, czego pismo dotyczy. W przypadkach, w których ustalenie dokładnej daty dziennej było niemożliwe, podano (w nawiasie kwadratowym) datę przybliżoną. Ponieważ wszystkie dokumenty pochodzą z 1959 r., zrezygnowano z podawania w główkach dat rocznych. W przypadku szyfrogramów kierowanych do MSZ zrezygnowano z każdorazowego podawania odbiorcy (odbiorców), centrala była bowiem z zasady adresatem szyfrogramów wysyłanych z placówek. Jeśli szyfrogram kierowany był tylko do adresata poza SZ (do KC PZPR, MHZ czy Ministerstwa Finansów), zostało to zaznaczone w główce.

Jeden z dokumentów zamieszczonych w tomie to rękopis (dok. nr 441), pozostałe to maszynopisy. Nie podawano informacji, czy mamy do czynienia z kopią, odpisem, czy oryginałem dokumentu. Zrezygnowano z przytaczania adnotacji „za zgodność”, a także z zamieszczania rozdzielników wewnętrznych (czasami dokument przesyłano kilkudziesięciu osobom). Informację o ewentualnym przesłaniu dokumentu poza centralę podano w przypisie. Podobnie informacje z pism przewodnich, z których publikacji również najczęściej rezygnowano.

Jeśli w trakcie kwerendy udało się odnaleźć jedynie projekt dokumentu, zostało to zaznaczone w jego główce.

Pod każdym dokumentem umieszczono sygnaturę, pod którą można go odnaleźć w archiwum. Zdecydowana większość dokumentów miała charakter tajny i klauzulę tę zachowano.

Przypisy merytoryczne ograniczono do niezbędnego minimum – w przypadku gdy w przypisie jest mowa o wydarzeniach z 1959 r., rezygnowano z podawania daty rocznej.

Ingerencje redaktorskie w treść dokumentów ograniczono do minimum i oznaczono nawiasem kwadratowym. Materiały opublikowano wg obowiązujących ówcześnie zasad ortograficznych – w szczególnych przypadkach poprawiono (bez zaznaczania) błędy literowe i ortograficzne oraz interpunkcję. Zachowane zostały natomiast nieprawidłowo użyte wielkie litery, sposób ich stosowania w dokumentach urzędowych rządził się bowiem własnymi prawami. Nie zmieniano używanej powszechnie spolonizowanej pisowni nazwisk obcych, prawidłowy zapis (z odesłaniami) zamieszczono w indeksie osobowym.

Zdecydowana większość materiałów zamieszczonych w tomie to inedita. Jedenaście dokumentów zostało już wcześniej opublikowanych (czasami w wersji nieco odbiegającej od prezentowanej w niniejszym zbiorze). Dokument nr 376 został ogłoszony przez Mieczysława Tomalę w zbiorze poświęconym stosunkom polsko-niemieckim[14]. Dokumenty nr 274 i 364 wraz z szyfrogramem z 13 października cytowanym w przypisie, dotyczące stosunków PRL z Izraelem, zostały opublikowane przez Szymona Rudnickiego i Marcosa Siblera[15]. Dokumenty nr 76, 333 i 345 ukazały się w publikacji zawierającej dokumentację działań Biura Politycznego PZPR[16]. Dokumenty numer 97, 180 i 253 oraz szyfrogram z 10 czerwca publikowany jako przypis do dok. nr 213, dotyczące repatriacji ludności polskiej i żydowskiej z ZSRR, ukazały się w pracy Bożeny Kąckiej i Stanisława Stępki[17].

Oryginalnie istniejące w dokumentach przypisy oznaczono: x, xx itd. i umieszczono je między przypisami odredakcyjnymi (oznaczonymi cyframi). Cechy charakterystyczne dokumentu – podkreślenia, uwagi na marginesie – zaznaczono za pomocą przypisów literowych:


a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania


PODZIĘKOWANIA

Dziękuję pracownikom Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Archiwum Akt Nowych za pomoc udzielaną w trakcie kwerendy.

Dziękuję również prof. Włodzimierzowi Borodziejowi – redaktorowi naczelnemu serii, a także recenzentom tomu – prof. Andrzejowi Paczkowskiemu i prof. Jackowi Tebince za wszystkie uwagi i sugestie.

Piotr Długołęcki

______

1 Z racji powszechnego używania w publikowanych dokumentach terminu „repatriacja” zdecydowano o posłużeniu się nim również w główkach i przypisach (pomimo zastrzeżeń co do jego adekwatności do opisu migracji ludności polskiej i żydowskiej z ZSRR). 

2 W okresie 28 marca 1957 r. – 5 listopada 1959 r. Wydział Zagraniczny KC PZPR funkcjonował pod nazwą Komisja Zagraniczna; szerzej zob. W. Borodziej, Wydział Zagraniczny KC PZPR, [w:] A. Paczkowski (red.), Centrum władzy w Polsce 1948–1970, ISP PAN, Warszawa 2003, s. 71 i n.; zob. też. W. Janowski, A. Kochański, pod red. K. Persaka, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, ISP PAN, Warszawa 2000, s. 108.

3 K. Szczepanik, Dyplomacja Polski 1918–2000. Struktury organizacyjne, „Askon”, Warszawa 2000, s. 131.

4 Zarządzenie nr 3 ministra spraw zagranicznych z 5 marca 1959 r., AMSZ, z. 23, w. 1, t. 1.; zob. też K. Szczepanik, Wybrane zagadnienia z zakresu ewolucji struktur organizacyjnych polskiej służby dyplomatyczno-konsularnej w latach 1944–1989, w: W. Materski, W. Michowicz (red.), Historia dyplomacji polskiej. Tom VI, 1944/1945–1989, PISM, Warszawa 2010, s. 15.

5 Zob. aneks nr I.

6 Zarządzenie nr 2 z dnia 20 I 1959 r. w sprawie organizacji oraz zakresu i sposobu działania Archiwum MSZ, „Informator MSZ”, 1959, nr 1.

7 Zarządzenie nr 20 ministra spraw zagranicznych z dnia 30 XII 1959 r., „Informator MSZ”, 1959, nr 4; zob. też K. Szczepanik, Wybrane zagadnienia, op.cit., s. 15.

8 Zob. aneks nr I.

9 Zob. aneks nr I.

10 O problemach finansowych MSZ w 1957 r. zob. K. Ruchniewicz, T. Szumowski (red.), Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1957, PISM, Warszawa 2006, s. IX.

11 Zob. aneks nr I.

12 W AMSZ i AAN znaleźć można jedynie dokumenty techniczne dotyczące przygotowań i spraw organizacyjnych obu wizyt, brak natomiast dokumentów poświęconych rozmowom politycznym lub gospodarczym.

13 O spotkaniu wspomina Mieczysław Rakowski w swoich dziennikach; M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1958–1962, Iskry, Warszawa 1998, s. 104.

14 M. Tomala (wybór i oprac.), Polityka i dyplomacja polska wobec Niemiec, t. I:

1945–1970, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2005.

15 S. Rudnicki, M. Silber (wybór i oprac.), Stosunki polsko-izraelskie (1945–1967). Wybór dokumentów, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Archiwum Państwowe Izraela, Warszawa 2009.

16 Tajne dokumenty Biura Politycznego PRL–ZSRR 1956–1970, „Aneks”, Londyn 1998.

17 B. Kącka, S. Stępka (red.), Repatriacja ludności polskiej z ZSRR 1955–1959. Wybór dokumentów, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 1994.


Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij