Polskie Dokumenty Dyplomatyczne
  • e-Księgarnia
  • Dołącz do nas na Facebook
  • Dołącz do nas na Twitter

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1972

redaktor tomu: Włodzimierz Borodziej
współpraca Piotr Długołęcki

Warszawa 2005

ISBN 83-89607-00-x

liczba stron: XXXVIII + 790


Inaugurujący serię wydawniczą Polskie Dokumenty Dyplomatyczne tom 1972 zawiera 240 dokumentów, dotyczących polskiej polityki zagranicznej w 1972 roku. Dokumenty te zostały wytworzone przez polskie organy władzy (głównie Ministerstwo Spraw Zagranicznych), instytucje publiczne, prasę, partie polityczne lub inne organizacje społeczne. Kwerenda objęła akta z 1972 r. przechowywane w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Archiwum Akt Nowych. Podobnie jak w wypadku większości zagranicznych wydawnictw dyplomatycznych kwerenda nie objęła materiałów wytworzonych przez wywiady cywilny i wojskowy.

Tom 1972 udostępnia źródła dotychczas niepublikowane, większość z nich to dokumenty o charakterze tajnym; nie zawiera natomiast oficjalnych dokumentów polityki zagranicznej PRL z 1972 r.: umów, komunikatów, konwencji, deklaracji, oświadczeń. Informację o ważniejszych umowach bilateralnych zawiera aneks nr 3. Tom zawiera także indeksy osobowy i rzeczowy, a także uproszczony schemat przedstawiający strukturę Ministerstwa Spraw Zagranicznych w 1972 r.

Przedstawione dokumenty zostały ułożone w porządku chronologicznym. Jednym z kryteriów ich wyboru do druku była zasada proporcjonalności i ilustracji: mimo, że akt dotyczących Czechosłowacji czy NRD jest w archiwach wielokrotnie więcej niż dotyczących na przykład Australii czy Iraku, uwzględniono także kraje mniej ważne w polskiej polityce zagranicznej, zamieszczając choćby po jednym związanym z nimi dokumencie.


WSTĘP

Polska polityka zagraniczna w 1972 r. nie uległa większym zmianom. Najważniejsze wydarzenia to ratyfikacja 17 maja przez Bundestag układu PRL–RFN z 7 grudnia 1970 r., wizyty: prezydenta USA Richarda Nixona w Warszawie 31 maja – 1 czerwca i I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka we Francji 6–9 października oraz otwarcie granicy z NRD 1 stycznia. Coraz więcej uwagi poświęcano przygotowaniom do Europejskiej Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy oraz konsekwencjom rozszerzenia od 1 stycznia 1973 r. Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Trwały konflikty: wietnamski, bliskowschodni i chińsko-radziecki.

STRUKTURA MSZ; ZMIANY W STOSUNKACH BILATERALNYCH

Struktura MSZ w roku 1972 także w zasadzie się nie zmieniła. Departament I zajmował się stosunkami z ZSRR i innymi „krajami demokracji ludowej”, IV – Europą Zachodnią, III – przede wszystkim USA, ale też Kanadą i Ameryką Łacińską. Sprawy tzw. Trzeciego Świata znajdowały się w gestii departamentów II (kraje Azji, Australii i Oceanii) i V (kraje Bliskiego Wschodu i Afryki)[1].

Strukturę ministerstwa, podstawowe jednostki organizacyjne i ich podporządkowanie poszczególnym członkom kolegium MSZ[2] przedstawiają dokumenty i schemat w aneksach.

Przy ministrze spraw zagranicznych działały ponadto Komisja do spraw Informacji i Propagandy za granicą oraz wspólna komisja MSZ i MHZ do spraw integracji placówek zagranicznych. Prowadzone były prace nad programem Podyplomowego Studium Służby Zagranicznej oraz nad wspólnym systemem informatycznym MSZ, Wydziału Zagranicznego i PISM[3].

Prócz odnotowanego w dokumentach nawiązania stosunków z Australią, Bangladeszem i RFN oraz przejściowego zerwania stosunków z Pakistanem, doszło do nawiązania stosunków z Gujaną (10 lipca), Kamerunem (14 marca), Kongo (19 grudnia), Ruandą (20 maja) i Tajlandią (14 listopada)[4]. Ustanowione zostały konsulaty generalne, między innymi w Lipsku (2 czerwca), Nowym Jorku (1 grudnia) i Zagrzebiu (1 października).

PODSTAWA ŹRÓDŁOWA I KRYTERIA WYBORU

Polskie dokumenty dyplomatyczne to źródła pisane dotyczące stosunków Polski z zagranicą, wytworzone przez polskie organy władzy, instytucje publiczne, prasę, partie polityczne i inne organizacje społeczne, bądź dokumenty przechowywane w zespołach archiwalnych tych podmiotów. Kwerenda objęła akta z 1972 r. przechowywane w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej AMSZ) i Archiwum Akt Nowych (dalej AAN)[5]. Ogromna większość przejrzanych dokumentów opatrzona była klauzulą „tajne”.

W pierwszym z wymienionych archiwów znajduje się spuścizna aktowa MSZ uporządkowana według protokołów zdawczo-odbiorczych, których oznaczenia służą obecnie jako sygnatury archiwalne. Akta te były przedmiotem brakowania mającego decydujący wpływ na obecny stopień zachowania dokumentacji ministerstwa[6]. Jest ona w sumie obfita, brak śladów usuwania – na przykład z przyczyn politycznych – akt określonych spraw czy osób. Niemniej odnosi się wrażenie, że przy brakowaniu zasobów aktowych różnych departamentów kierowano się skrajnie odmiennymi zasadami. Wydaje się, że zniszczono szczególnie dużo akt dotyczących Związku Radzieckiego i Ameryki Południowej; w zbiorach departamentów I i III ocalało ich niewiele[7]. Sporo materiału, także wytworzonego przez inne departamenty, zachowało się natomiast w zbiorach Departamentu Studiów i Programowania oraz w Gabinecie Ministra.

Osobną kolekcję AMSZ stanowią tzw. depesze (szyfrogramy), wymieniane między Warszawą a placówkami. Szyfrogramy z 1972 r. nie były brakowane. W wypadku największych placówek zachowało się po kilkaset (500–600) nadanych do Warszawy oraz niewiele mniej (300–400) wysyłanych z alei Wojska Polskiego (siedziby ministerstwa)[8]. Zawierają wiele informacji organizacyjnych i personalnych, nieistotnych z punktu widzenia wydawnictwa (sprawy płacowe i gospodarcze placówki, odwołania, awanse, urlopy), stanowią jednak – wobec daleko idącego wybrakowania akt departamentów terytorialnych – źródło bezcenne. Jego dodatkowym walorem jest zwięzłość wypowiedzi, istotnie wyróżniająca ten zasób spośród innych rodzajów dokumentów zgromadzonych w AMSZ.

W AAN przechowywane są między innymi materiały Biura Politycznego KC PZPR, Sekretariatu KC, Kancelarii Sekretariatu, sekretariatu I sekretarza i Wydziału Zagranicznego oraz – w zespole Urzędu Rady Ministrów – Prezydium Rządu. Choć z AAN pochodzi nie więcej niż jedna czwarta dokumentów wybranych do druku, mają one często – chociażby ze względu na dominację organów PZPR w strukturze decyzyjnej – znaczenie kluczowe; pokazują na przykład dalsze losy notatek przygotowywanych w MSZ dla instancji KC PZPR, czyli rozstrzygnięcia polityczne na podstawie materiałów opracowanych przez dyplomatów.

Akta KC PZPR są ważne i dlatego, że pewna ich część, odnosząca się do kontaktów międzypartyjnych i spotkań partyjno-państwowych, najwyraźniej nie trafiała nawet do Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych.

Niewiele dokumentów wybranych do publikacji wytworzył Wydział Zagraniczny KC, co potwierdza hipotezę, że instytucja ta miała dla decydentów charakter usługowy, a sporą część pracy jej funkcjonariuszy pochłaniała organizacja urlopów dla polskich i zagranicznych działaczy partyjnych[9]; materiał merytoryczny przedkładany decydentom w ogromnej większości pochodził z MSZ. Stosunkowo mało ciekawe okazały się również dokumenty wytworzone w Wydziale Zagranicznym, odnoszące się do stosunków PZPR z innymi partiami komunistycznymi, wśród których szczególnie aktywne były ugrupowania komunistyczne Trzeciego Świata, ubiegające się o subwencję partii polskiej. Do druku zakwalifikowanych zostało tylko kilka dokumentów Prezydium Rządu. Jeśli chodzi o sprawy zagraniczne, zajmowało się ono niemal wyłącznie stosunkami gospodarczymi, niebędącymi przedmiotem zainteresowania wydawnictwa, a decyzji politycznych właściwie nie podejmowało. Rolę Prezydium jako organu wykonawczego Biura Politycznego w zakresie stosunków ekonomicznych z zagranicą ilustruje chociażby to, że projekt programowego – czyli politycznego – wystąpienia premiera w sprawie RWPG dyskutowany był na posiedzeniu Biura, a nie rządu.

Przedstawione dokumenty ułożone zostały w porządku chronologicznym[10]. Jednym z kryteriów ich wyboru do druku była zasada proporcjonalności i ilustracji: mimo że akt dotyczących Czechosłowacji czy NRD jest w archiwach wielokrotnie więcej niż dotyczących na przykład Australii czy Iraku, staraliśmy się uwzględnić także kraje mniej ważne, zamieszczając choćby po jednym związanym z nimi dokumencie.

Wybór dokumentów odzwierciedla wreszcie wagę problemów widzianych z Warszawy, w pewnym stopniu także stopień zależności Warszawy od Moskwy – trudno sobie wyobrazić, by bez tej zależności tyle miejsca zajęły sprawy chińskie. Nie znaleziono natomiast większej liczby ciekawych dokumentów na temat „nowej polityki” wobec Polonii, co trudno zrozumieć, jako że u progu lat siedemdziesiątych temat ten niewątpliwie należał do ważnych. Kilka dokumentów dotyczy organizacji obrotu z zagranicą, akurat bowiem w 1972 r. poświęcono mu stosunkowo dużo uwagi.

Oprócz kryteriów rzeczowych, pewną rolę w wyborze materiałów do druku odegrały względy formalne; chodzi tu przede wszystkim o długość tekstów, czyli o korelację między długością a treścią. Poza szyfrogramami, liczącymi na ogół od kilku wierszy do 2–3 stron, najwyraźniej nie przywiązywano większej wagi – także w MSZ – do zwięzłości dokumentów. Przykład szedł z góry: spotkania szefów państw czy rządów, dziś z reguły krótkie i ujmowane w co najwyżej kilkustronicowych notatkach, trwały godzinami, rozmówcy interesowali się żniwami i opowiadali o przebiegu ostatniego zjazdu partii bądź plenum. Odpowiednio długie są notatki – i tak zapis ze spotkania Gierek–Żiwkow 9 października zajmuje 33 strony maszynopisu, a z rozmowy Gierek–Tito 20 czerwca – 24 strony. Z akt niektórych spotkań na szczycie udało się wyodrębnić kilka lub kilkanaście stron wnoszących coś nowego do tematu, z dokumentacji innych spotkań (jak wspomniana rozmowa Gierek–Żiwkow[11]) – nie. Także z materiałów studyjnych, notatek i różnych dokumentów zawierających tu i ówdzie ciekawe wątki trzeba było wielokrotnie rezygnować, ponieważ ich zawartość informacyjna była niewspółmierna do długości, a publikowania krótkich fragmentów staraliśmy się unikać (zob. Opracowanie dokumentów). Pominięto też w tomie dokumenty, które powtarzały w rozwlekłej formie wiadomości zawarte w innych przekazach, przede wszystkim w szyfrogramach.

Stosunkowo skromne miejsce w wybranych materiałach zajmują wewnętrzne skutki polityki zagranicznej. Pojawiają się na przykład wtedy, kiedy mowa o ograniczeniach wolności wypowiedzi w czasie wizyty Nixona cudzoziemców studiujących w Polsce lub w przytaczanych atakach polskiej prasy na ChRL; zrezygnowano jednak z publikacji obszernych dokumentów pokazujących konsekwencje otwarcia granicy PRL–NRD dla polskiego rynku wewnętrznego czy bilansu płatniczego. Relacja wartości informacyjnej do długości dokumentu była w tym wypadku argumentem równie ważnym jak okoliczność, że wydawnictwo nasze nie dokumentuje zewnętrznych aspektów polityki gospodarczej PRL; gdyby przyjąć taki cel, lwią część publikacji stanowić powinny protokoły Prezydium Rządu.

Wydawnictwo udostępnia źródła niepublikowane; nieliczne materiały ogłoszone drukiem w trakcie prac nad tomem zostały opatrzone odpowiednią adnotacją. Nie zawiera większości oficjalnych dokumentów polityki zagranicznej PRL z 1972 r.: umów, komunikatów, konwencji, deklaracji, oświadczeń. Komunikaty Polskiej Agencji Prasowej o wizytach międzypaństwowych zamieszczane były w prasie, inne oficjalne dokumenty opublikowane zostały w Zbiorze dokumentów PISM za 1972 r. i lata następne.

Informację o ważniejszych umowach bilateralnych zawiera aneks nr 3.

OPRACOWANIE DOKUMENTÓW

Źródła publikowane są zasadniczo w całości. Wyjątek stanowią dokumenty zdominowane przez ideologię, zawierające powtórzenia (czasami liczne nawet w obrębie jednostki), źródła wielowątkowe (jak wzmiankowane rozmowy pierwszych sekretarzy, dotyczące tylko częściowo stosunków międzynarodowych) i protokoły posiedzeń organów kolegialnych (noszące podobne cechy). Dokumenty z 1972 r. charakteryzuje, jak już wspomniano, koncentracja na sprawach gospodarczych. Siłą rzeczy są one często szczegółowe, obszernie przedstawiają problemy różnych gałęzi przemysłu i do tematu

„polityka zagraniczna PRL” wnoszą niewiele lub nic. Starano się wybrać te, która dają pogląd na polityczne tło decyzji ekonomicznych lub na rangę spraw ekonomicznych w stosunkach z danym krajem. Skróty zaznaczono nawiasem kwadratowym.

Dokumenty zamieszczone w tym tomie to bez wyjątku maszynopisy. Nie zaznaczono, czy chodzi o kopię, drugi lub piętnasty egzemplarz. Opuszczone zostały rozdzielniki. Rozdzielnik „pilnej notatki” i „notatki informacyjnej” obejmował zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu nazwisk. Zależnie od znaczenia tematu i zakresu kompetencji, materiały takie otrzymywali członkowie i zastępcy członków Biura Politycznego i Sekretariatu KC PZPR, wybrani członkowie Prezydium Rządu, wiceministrowie spraw zagranicznych, kierownik i zastępca kierownika Wydziału Zagranicznego KC, dyrektorzy zainteresowanych departamentów MSZ, ministrowie i wiceministrowie innych resortów oraz szefowie urzędów centralnych.

W „główce” dokumentu podano jego wystawcę. Brak takiej informacji przy „pilnych notatkach” i „notatkach informacyjnych”, gdyż były sporządzane tylko przez MSZ. Jeżeli materiały przedstawiane były Biuru Politycznemu i Sekretariatowi, a dokument nosi tego ślady w postaci odpowiedniej pieczątki lub dekretacji, zostało to odnotowane w przypisie. Opuszczono adnotacje „za zgodność”.

Niektóre publikowane dokumenty to projekty. Adnotacja taka oznacza, że nie natrafiono na wersję zaakceptowaną i rozesłaną do odbiorców. Nie oznacza jednak, że wersja taka nie istnieje i nie zostanie znaleziona podczas dalszych kwerend.

Na ogół nie zamieszczano pism przewodnich. Jeżeli się zachowały i zawierają istotne dla dokumentu informacje, podano je w pierwszym przypisie.

Większość publikowanych dokumentów miała charakter tajny i klauzulę tę reprodukowano. Nie przytaczano sygnatury nadanej przez wystawcę, podano natomiast archiwalną, pod którą można dokument odnaleźć.

W sygnaturach archiwalnych MSZ, „główkach” i przypisach pominięto datę roczną. Wszystkie opublikowane dokumenty wystawione zostały w roku 1972. Jeżeli nie podano innej daty, wydarzenia wspominane w przypisach miały miejsce w tym samym roku.

Przypisy rzeczowe, wzorem większości podobnych wydawnictw, ograniczone zostały do informacji podstawowych, lecz rozbudowany indeks rzeczowy i indeks osobowy powinny ułatwić czytelnikowi orientację w całości materiału. Jeżeli dana sprawa pojawia się jako hasło w indeksie rzeczowym, nie podano w przypisie innych dotyczących jej dokumentów. Konstrukcja tego indeksu przedstawiona jest osobno (s. 749).

Wykaz skrótów zastępuje ich tradycyjne rozwinięcie w tekście w nawiasach kwadratowych.

PRZYPISY LITEROWE

Cechy charakterystyczne dokumentu – podkreślenia czy uwagi na marginesie – zaznaczone są za pomocą przypisów literowych:


a...a

 tak w tekście 

b...b 

komentarz odręczny

c...c

odręczna poprawka w tekście lub dopisek

d...d

podkreślenie odręczne

e...e

zakreślone na marginesie

f...f

podpis odręczny

g...g

podpis nieczytelny

h...h

przekreślone

i...i

tekst nieczytelny

j...j

znak zapytania


Autorstwo ogromnej większości poprawek i podkreśleń jest trudne do ustalenia.

Nie ingerowano w oryginalny styl dokumentów, jedynie w miejscach, gdzie jego szczególna niezręczność bądź opuszczenie wyrazu uniemożliwiają zrozumienie tekstu, wprowadzono przypis literowy a...a. Przypis ten, prócz podkreślenia miejsc niezrozumiałych, stosowany był także do wskazania na najbardziej rażące błędy rzeczowe (kiedy np. I sekretarz KC PZPR ujawnia brak znajomości historii Polski w XX wieku – dok. 126) czy specyficzne cechy protokołu PRL („tow.” Dyzma Gałaj – dok. 5).

Zachowano oryginalne przypisy w dokumentach oznaczone literą x.

KOREKTA JĘZYKOWA

Ingerencje korektorskie polegały na wstawieniu znaków interpunkcyjnych i diakrytycznych oraz poprawieniu oczywistych błędów i usterek literowych i ortograficznych (głównie związanych z pisownią „nie” z rzeczownikami odczasownikowymi i imiesłowami, a także z odmianą nazwisk obcych). Ich zachowanie przyniosłoby korzystającym niewielki pożytek. Zachowane zostały natomiast nieprawidłowo użyte wielkie litery, ich nadmiar w dokumentach urzędowych bowiem rządził się i rządzi własnymi prawami. Wprowadzając poprawki, kierowano się zasadami pisowni i interpunkcji obowiązującymi w roku 1972, zawartymi w dostępnych wówczas słownikach (zatem jeszcze bez zmian uchwalonych przez Komisję Kultury Języka Polskiego PAN w czerwcu 1971 r.). Pojawiające się w dokumentach nazwiska obce, które dziś mają inny zapis, umieszczono w indeksie z odsyłaczem do nowej wersji. Nie zmienialiśmy oryginalnej spolonizowanej pisowni obcych nazwisk, (np. Sztrougal zamiast Štrougal), dodawaliśmy natomiast brakujące znaki diakrytyczne i akcenty, których nie miały używane w 1972 r. maszyny do pisania (np. Ceaucescu zamiast Ceausescu).

PODZIĘKOWANIA

Należą się one wszystkim pracownikom Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Archiwum Akt Nowych. Ze szczególną wdzięcznością wspominamy pomoc, jakiej udzielili nam w trakcie kwerendy w AMSZ pani Małgorzata Mroczkowska oraz panowie Szczepan Ściborek i Mikołaj Morzycki-Markowski. Podziękować pragniemy również dyrektorowi AMSZ Markowi Sędkowi oraz wicedyrektorowi dr. Tadeuszowi Szumowskiemu, którzy wykazali ogromną życzliwość dla projektu. Za pomoc dziękujemy także pani naczelnej dyrektor Archiwów Państwowych prof. Darii Nałęcz oraz wicedyrektorowi dr. hab. Władysławowi Stępniakowi.

W opracowywaniu pierwszych części uczestniczyła pani Joanna Chodor. Za uwagi szczegółowe, korekty i pomoc w wyszukiwaniu informacji dziękujemy serdecznie Henry’emu Andreasenowi, Michałowi Barcikowskiemu, dr. hab. Jerzemu Kochanowskiemu, dr. Piotrowi Majewskiemu, Jolancie Pawłowskiej, prof. Janowi Rowińskiemu i prof. Mieczysławowi Tomali. Osobne podziękowania należą się dr. hab. Aleksandrowi Kochańskiemu oraz koleżankom i kolegom z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych.

Włodzimierz Borodziej 

__________________

1 Podstawowe informacje o strukturze Ministerstwa Spraw Zagranicznych zawiera praca Krzysztofa Szczepanika, Dyplomacja Polski 1918–2000. Struktury organizacyjne, „Askon”, Warszawa 2000. W odniesieniu do roku 1972 nie są one, niestety, ścisłe (s. 120 i n., 133–137).

2 Zachowały się protokoły tylko z pierwszych posiedzeń kolegium w lutym i marcu; Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej AMSZ), Gabinet Ministra (dalej GM) 8/76.

3 Materiały różne, AMSZ GM 34/75, O-22.

4 Wydawnictwo Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator, Departament Archiwum i Dokumentacji Historycznej Ministerstwa Spraw Zagranicznych, t. 3: 1944–1978 r. (Warszawa 1979), t. 5: 1944–1979 r. (Warszawa 1982) nie odnotowuje nawiązania stosunków z Ruandą w 1972 r., informuje natomiast o opublikowaniu takiej decyzji 10 lipca 1965 r. (t. 5, s. 270).

5 Podobnie jak w wypadku wiekszosci zagranicznych wydawnictw dyplomatycznych, kwerenda nie objęła materiałów wytworzonych przez wywiady cywilny i wojskowy.

6 Podział na kategorie: A – przechowywanie wieczyste, B – przechowywane przez okres kilku do kilkunastu (najczęściej 10) lat, oraz C – przeznaczone do natychmiastowego brakowania. 7 Wybrakowane zostały niemal wszystkie akta odnoszące się do najważniejszych krajów Ameryki Południowej – Argentyny i Brazylii. Zachowało się natomiast sporo dokumentów dotyczących Wenezueli.

8 Najwięcej szyfrogramów wysłała w 1972 r. ambasada w Pekinie (825).

9 Zob. Włodzimierz Borodziej, Wydział Zagraniczny, w: Andrzej Paczkowski (red.),

Centrum władzy 1948–1970, ISP PAN, Warszawa 2003, s. 51–80.

10 Pierwotnie planowany był podział rzeczowo-chronologiczny, często jednak niemożliwe okazywało się jednoznaczne przypisanie dokumentu któremuś z wybranych haseł: jeżeli np. negocjatorzy polscy rozmawiali z Kanadyjczykami niemal wyłącznie na temat EKBiW lub przyjmowali instrukcje radzieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w sprawie interpretacji układu berlińskiego z 3 września 1971 r., związane z tym dokumenty mogły się znaleźć zarówno w dziale stosunków dwustronnych PRL – Ameryka Północna i PRL–ZSRR, jak i w częściach poświęconych stosunkom wielostronnym oraz Europie Zachodniej.

[11] Zapis rozmowy w AMSZ Dep. I, 17/77, w. 2, B-220-5.


 Recenzje

  • Piotr M. Majewski, Oblicza polskiej dyplomacji, „Mówią Wieki”, nr 9 (wrzesień) 2005 (549), s. 55
  • Zbigniew Mazur, "Przegląd Zachodni", nr 2, kwiecień-czerwiec 2006

Pliki do pobrania:
podziel się:
facebook
twitter
gogole+
linkedin
 
Portal PISM wykorzystuje pliki cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie.
Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.
Akceptuję politykę prywatności portalu. zamknij